دستاوردهای آموزش عالی پس از انقلاب اسلامی

 مقدمه ‌
طی 30سال گذشته، تحول بزرگ و شگرفی در عرصه آموزش عالی صورت گرفته است. اکنون ایران در عرصه فناوریهای نوین و آموزش عالی جزء 10کشور برتر جهان شناخته می شود. توسعه کمی مراکز آموزش عالی و تحقیقاتی در کنار توسعه کیفی از مهمترین عوامل در تعالی کشور محسوب می‌شود. با پیروزی انقلاب اسلامی، تعداد مراکز آموزش عالی رشد چشم گیری داشته است. ‌
رهبر فرزانه انقلاب اسلامی درباره پیشرفتها و تحولات آموزش عالی پس از انقلاب فرمودند: ‌
... امروز با قبل از انقلاب و زمان طاغوت، قابل مقایسه نیست. حجم و کیفیت کاری که انجام گرفته، آن روز حتی به ذهن ما هم خطور نمی‌کرد که ممکن است این کارها بشود؛ اما شده است... استعدادهای انسانی، عنصر انسانی و ظرفیت انسانی، خیلی خیلی بالاست. ‌1
همچنین آموزش و بازآموزی نیروی انسانی در سطوح گوناگون، برای پاسخگویی به نیاز بنگاههای اقتصادی، و فراهم‌ساختن مهارتها و تخصصهای لازم در همه‌ی سطوح، جزء سیاستهای کلی برنامه پنجساله سوم بوده است. 2

تعداد دانشجویان
... ارتقای سطح آموزش و تربیت نیروی انسانی و تعمیق پژوهش و... از دستورات مقام معظم رهبری به سران سه قوه می باشد. 3
دانشمندان و متخصصین علوم مختلف به عنوان سرمایه های انسانی و اجتماعی محسوب شده که نقش مهمی در پیشرفت علمی- اجتماعی جوامع دارند و در این میان دانشجویان به عنوان نیرو های بالقوه دارای اهمیت خاصی می باشند.
از آنجا که اهمیت بخشیدن کمی و کیفی به مسائل دانشجویان نشان دهنده بینش راهبردی مسئولان آن جامعه به پیشرفت علمی کشور در ابعاد مختلف می‌باشد؛ توجه به دانشجویان، تحصیلات تکمیلی دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی به عنوان پایه‌های توسعه جامعه، یکی از اولویت‌ها در نقاط مختلف کشور بوده است و اقدامات خوبی در سال‌های اخیر در زمینه رفاه دانشجویان انجام شده است.
جمعیت دانشجویی کشور که درسال 1979، 170 هزارنفر بود، درسال جاری به 3/3 میلیون نفر رسیده و این درحالی است که جمعیت کشور دراین مدت دو برابر شده است. تعداد دوره های دکتری کشور نیز که از انگشتان دست تجاوز نمی کرد تقریبا در تمامی رشته ها و شاخه های علمی ایجاد شده است. 4
نگاهی به عملکرد آموزش عالی کشور در سه دهه اخیر به شرح جدول ذیل، نشان دهنده رشد و گسترش کمی محسوس در آن است. ‌
در سال های پس از انقلاب با توجه به نیاز جامعه مبنی بر حضور زنان در عرصه های مختلف اجتماع با حذف موانع پیش روی این قشر، گام های موثری برای حضور فعال زنان در عرصه های مختلف علمی و اجتماعی برداشته شده است؛ به طوری که هم اکنون حضور زنان در محافل علمی رشد بسیار خوبی داشته و تعداد دانشجویان زن در مراکز آموزش عالی دولتی در سال تحصیلی 1385-1386، 888799 نفر برآورد شده است که این رقم نسبت به سه دهه گذشته حدود 20 برابر شده است. ‌
تعداد دانشجویان زن در مقطع دکترا طی ده سال گذشته 269 درصد افزایش‌ ‌داشته، همچنین تعداد دانشجویان دختر در مقطع کارشناسی ارشد 26 برابر و در مقطع‌ ‌کارشناسی 22 برابر شده است5. ‌

ظرفیت دانشگاه ها
اعتقاد دیگر من درباره‌ وجود استعدادهای بسیار خوب در دانشگاههاست. من چند روز قبل در همین‌جا و در جمع مسئولان گفتم گزارشهایی که انسانهای وارد از وضع دانشگاهها برای من آورده‌اند، گزارشهای بسیار خوبی است. نه اینکه کمبودها و نقصها نادیده گرفته شده باشد؛ نه، بلکه غالب آنها را می‌دانیم و تلاش هم می‌شود که ان‌شاءالله برطرف گردد؛ لکن مجموعا حرکت دانشجویی خوب است و ظرفیت علمی و تحصیلی کشور در بیست سال اخیر ده برابر شده، در حالی‌که متوسط رشد آن در دنیا در چهل سال اخیر شش برابر بوده است. 6
در این سال‌ها توجه مسئولان دانشگاه به حوزه‌های پذیرشی و حتی بخش عمران دانشگاه ها سبب ‌رشد مناسب این حوزه ها گردیده است. ‌‌‌
30 درصد جوانان در سطح کشور به آموزش عالی راه پیدا می‌کنند که در این میان دانشگاه پیام نور بیشترین بار آموزشی کشور را بدوش می کشد به نحوی که از 77 واحد به حدود 500 واحد رسیده است. این گسترش کمی و کیفی با پاسخگویی به نیازهای اساسی آموزشی باعث ایجاد تحولی علمی در جامعه شده است.
‌تعداد دانشجویان دانشگاه پیام نور یک میلیون دانشجو در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد اعلام شده است و توجه به اینکه امروز پدیده پشت کنکور ماندن داوطلبان ورود به دانشگاه یک معضل بزرگ برای جامعه است، بنابراین دانشگاه پیام نور به عنوان یک گزینه موثرمی تواند راه گشای این معضل باشد.
وزارت علوم در حال تدارک برای تحقق ظرفیت بیش از یک میلیون و 500 هزار نفری برای آموزش عالی کل کشور می باشد. 7‌
باید توجه کرد هرچند مجموعه فضاهای کالبدی دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، از 6/765 میلیون متر مربع در سال 1384 تنها به 6/82 میلیون متر مربع در سال 1385 افزایش یافته است که رشدی کمتر از یک درصد را نشان می دهد، و فضاهای کالبدی در دست احداث در این فاصله از رشدی معادل 12 درصد برخوردار بوده است؛ اما با ادامه این روند رو به رشد، طی چند سال آینده رسیدن به اهداف و آرمان های از پیش تعیین شده این حوزه کار دشواری نخواهد بود. ‌

رشته تحصیلی
با پیشرفت علم، نیاز جامعه به تخصص های گوناگون - در جهت نیل به تعالی جامعه - به امری اجتناب ناپذیر تبدیل شده است. به نحوی که با پیشرفت مرحله به مرحله علم، رشته ها ی تخصصی تری نیز به وجود می آید. ‌
در کشور ما نیز، همراه با مقوله پیشرفت علمی جامعه، نیاز به تدوین و تاسیس رشته های تخصصی، مورد توجه دولتمردان بوده است. بنابراین گسترش چشمگیری درایجاد رشته های متنوع علمی و حتی بین رشته ای در مراکز علمی- پژوهشی سراسر کشور و تامین نیروهای علمی مجرب جهت آموزش دانش پژوهان صورت گرفته که ناشی از عملکرد مطلوب مسئولان امر است. ‌
استعدادها را هم باید در دانشگاه جذب کرد. در بیرون دانشگاه‌ها استعدادهای خیلی خوبی وجود دارد. تا آنجایی که ممکن است، باید این استعدادها را جذب دانشگاه‌ها کرد8
جذب استعدادهای خوب نیاز به بالا بردن کیفیت رشته های تحصیلی دارد که در این راستا قوانین و مقررات خاصی در ابعاد مختلف متون آموزشی، کادر آموزشی، مرکز آموزشی و... وضع شده است که در صورت عدم رعایت هر یک از بندها از اعطای مدرک علمی از سوی آموزش عالی جلو گیری به عمل می آید.
بنابراین می توان گفت؛ توسعه کیفی، با منطق و هدفمند در همه ابعاد از برنامه های وزارت علوم در طی سه دهه اخیر می باشد.
بحث کیفی سازی رشته ها، با توجه به نیاز جامعه، یک نوع تحول در رشته ها، برنامه های درسی و رشته های میان رشته ای می باشد. ‌
تغییر محتوی دروس و متون درسی جزء برنامه های اصلی وزارت علوم در بحث کیفی سازی به شمار می رود.
این امر با توجه به مقاطع مختلف کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکترا، فوق دکترا به صورت های مختلف پیوسته، نا پیوسته، حضوری و غیر حضوری متناسب با نوع رشته و نیاز جامعه در حال برگزاری است. ‌
این تحول علمی کشور در کیفیت و توانمندی نظام آموزشی در جامعه نتایج زیر را به همراه داشته است: ‌
1 ‌- تربیت و پرورش دانش آموختگانی مجرب در حیطه های تخصصی مختلف. ‌
2 ‌- بیش از 25 درصد از جمعیت دانشجویی دانشگاه‌های جامع و تخصصی کشور مشغول تحصیل در مقطع تحصیلات تکمیلی می باشند. ‌
3 ‌- از دستاوردهای موفق دولت در سه دهه اخیر شناسایی، تدوین و تاسیس رشته های بین رشته ای بخصوص در حیطه علوم انسانی بوده؛ که منجر به ایجاد رشته های بین رشته ای تخصصی تر شده، این در حالی است که فارغ التحصیلان این رشته ها دارای پتانسیل بالایی هستند. تعداد این رشته ها به حدود 75 رشته می رسد. 9

پی نوشتها:
-1 ‌دیدار رهبری با نخبگان 85/8/19 ‌
-2 ‌پیام مقام معظم رهبری به ریاست محترم جمهوری در خصوص سیاستهای کلی برنامه‌ پنجساله‌ سوم- 1378/02/30 ‌
-3 ‌نامه مقام معظم رهبری به سران قوای سه گانه79/12/20
-4 ‌به گزارش سرویس علمی خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، دکتر محمد مهدی زاهدی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری طی سخنانی در سیزدهمین اجلاس مجمع عمومی کمیته دائم همکاری‌های علمی و فناوری سازمان کنفرانس اسلامی (کامستک) در اسلام‌ آباد. ‌
-5 ‌خبرگزاری دانشجویان ایران - تهران‌‌-1387/09/17
-6 ‌بیانات در دیدار جمعی از علمای تشکلها، کانون ها، نشریات، هیئت های مذهبی و... 82/8/15
-7‌-‌خبرگزاری دانشجویان ایران‌ - ‌ایسنا‌-ww.isna.ir w
-8 ‌بیانات مقام معظم رهبریدر دیدار وزیر علوم و روسای دانشگاه ها 83/10/17‌
-9 خبرگزاری دانشجویان ایران‌ - ‌ایسنا‌-ww.isna.ir w