پانزده خرداد از دیدگاه رسانه‌های خارجی

دوم‌: آنان بين حقوق ملت ايران و منافع كشورهاي خود در ايران‌، كداميك را ترجيح مي‌دادند؟ با بررسي مواضع رسانه‌هاي خارجي سعي مي‌كنيم به اين دو سئوال پاسخ دهيم‌، اما با توجه به تنوع آنها، رسانه‌ها را به دو دسته خبرگزاريها و مطبوعات تقسيم مي‌كنيم‌. پرسش مقدماتي با اين فرض كه خبر بايد از سلامت و سلاست برخوردار باشد و از هرگونه ابهام و اتهام مبرا، اين است كه آيا اخبار منتشره از سوي اين رسانه‌ها درباره قيام پانزده خرداد را مي‌توان خبر سالم و كامل تلقي كرد؟ بررسي مطبوعات و خبرگزاريهاي خارجي نشان مي‌دهد كه محتواي اخبار آنها از جهتي منعكس كننده جنايات رژيم شاه و قتل عام مردم بي‌گناه بود; مردمي كه حق اعتراض از آنان گرفته شده بود; كه به نوبه خود استبداد و خودكامگي حكومت پهلوي را در اذهان مردم دنيا متبادر مي‌كرد. اما اين رسانه‌ها در تجزيه و تحليل اوضاع‌، بسان مطبوعات داخلي به حمايت از شاه و لوث كردن قيام ملت پرداختند و با حمله به روحانيت‌، آنان را به ارتجاع متهم كردند. اين نوع برخورد، رسانه‌هاي خارجي را به مثابه سخن‌گوي رژيم شاه نشان داد. آنان علل حقيقي مخالفت مردم و روحانيت را بيان نمي‌كردند و اصولاً با اين ديد كه شاه ارباب و قيّم مردم و سخن او دواي درد مردم است‌، قضايا را تجزيه و تحليل مي‌كردند. جهت‌گيري مطبوعات و خبرگزاريهاي خارجي را در مورد قيام پانزده خرداد مي‌توان به ديدگاههاي موافق حكومت شاه و مخالف او تقسيم كرد.
اول‌: ديدگاه غالب غربيان‌، به طرفداري از شاه و مخالفت با قيام مردم و روحانيت بود كه منجر به ارسال خبرهاي اغراق‌آميز و تدوين مطالب خلاف واقع گرديد. اين خبرها از طرف ساواك و متعاقب آن رسانه‌هاي خبري ايران تنظيم و ارسال مي‌شد. مؤيد اين گفته‌، گزارشهاي مأموران ساواك در داخل و خارج ايران در خصوص برخورد رسانه‌ها با حادثه پانزده خرداد و استناد به سخنان سپهبد نصيري‌، فرماندار نظامي تهران‌، اسداله علم‌، نخست وزير و سرلشكر پاكروان رئيس ساواك در مورد وقايع پانزده خرداد 1342 ش است‌.
دوم‌: ديدگاههاي مخالف رژيم شاه كه شامل رسانه‌هاي عراق و مصر و بعضي مطبوعات غربي همانند «لوموند» مي‌شد كه اين روزنامه اخير با عباراتي چون بلوا و شورش از قيام پانزده خرداد نام مي‌برد و از ديدگاه خود، علل وقوع قيام را اعتراض به بي‌عدالتي‌، بيكاري‌، اوضاع بد اقتصادي و ورشكستگي تجار و صنعتگران‌، زورگويي ژاندارمها به دهقانان و عدم اجراي صحيح اصلاحات ارضي مي‌داند. حال وقايع چهاردهم و پانزدهم خرداد و چند روز پس از آن را با تكيه بر مطالب مهم مندرج در اخبار خبرگزاريهاي خارجي بيان مي‌كنيم تا با ديدگاههاي آنها دقيق‌تر آشنا شويم‌.
مقدمات قيام
روز سيزدهم خرداد 1342 يعني يك روز پس از عاشورا، امام خميني در سخن‌راني مهمي ماهيت دستگاه شاه را بيان كردند. سخنان ايشان شور و هيجان مضاعفي در ميان عموم ايرانيان پديد آورد به طوري كه خبرگزاري «آسوشيتدپرس‌» در روز چهار ژوئن (14 خرداد) از اوضاع تهران چنين گزارش مي‌دهد:
«عزاداري سه روزه ماه محرم شيعيان به ميتينگ سياسي عليه دولت و رژيم شاه تبديل شده است‌. امروز 15 تا 20 هزار نفر از مسلمانان متعصب و ساير دسته‌هاي سياسي در خيابانهاي مهم تهران به راه افتادند و آيت‌الله خميني را رهبر شيعيان اعلام كردند.»
اين خبرگزاري در ادامه مي‌گويد كه آنان قصد داشتند به دانشگاه تهران بروند و پشتيباني دانشجويان را نسبت به امام خميني جلب كنند، اما نيروهاي پليس‌، خيابانهايي را كه به دانشگاه و كاخ سلطنتي منتهي مي‌شد تحت كنترل شديد قرار داده بودند. تظاهركنندگان در مقابل دانشگاه استعفاي دولت و سرنگوني رژيم شاه را خواستار شدند ولي دانشجويان به آنها توجه نكردند. «آنها قصد داشتند در حالي كه تظاهرات مذهبي مي‌نمودند به راديو و دانشگاه حمله كنند   تظاهرات امروز (4 ژوئن‌/ 14 خرداد) به دنبال سخنان اخير محمدتقي فلسفي صورت گرفت‌. وي مردم را تحريك كرد كه عليه اقدامات غيرقانوني و برخلاف قانون اساسي كه از طرف دولت به عمل آمده است‌، قيام كنند. فلسفي در نطقهاي تحريك‌آميزي كه اخيراً ايراد كرد اشاره‌اي به هيچ يك از موارد برنامه اصلاحات دولت ندارد ولي مقامات دولتي ادعا مي‌كنند كه مخالفت اصلي روحانيون با قانون اصلاحات ارضي و اعطاي حق رأي به زنان است‌.» حكومت شاه كه با تهديد و تطميعهاي خود نتوانسته بود از بروز انزجار مردم نسبت به سلطنت شاه ممانعت كند و در روزهاي تاسوعا و عاشورا و بعد از آن با روشنگري امام‌، نقاب از چهره ديكتاتوري برافتاده بود، شاه را به چاره‌جويي واداشت‌، اما با دستگيري حضرت امام جنبش و حركت مردم به ركود كشانده نشد و آتش قيام شعله‌ورتر شد.
پس از انتشار خبر دستگيري امام خميني در سحرگاه پانزدهم خرداد، راهپيماييهاي روزهاي پيشين ماه محرم كه به صورت مسالمت‌آميز تا روز چهاردهم خرداد ادامه داشت‌، در روز پانزدهم يكباره به قيام خونين مبدل گرديد. خبرگزاري «آسوشيتدپرس‌» در روز 5 ژوئن (15 خرداد) چنين گزارش مي‌دهد:«دسته‌هاي مسلمان و سربازان پليس روز چهارشنبه ضمن يك شورش خونين بر ضد آزادي زنان و ساير اصلاحات شاهنشاه ايران با يكديگر به زد و خورد پرداختند.» اين خبرگزاري مي‌افزايد كه بنا به گزارشهاي تأييد نشده اين تظاهرات بعد از سال 1953م‌/ 1332ش و سقوط مصدق‌، شديدترين تظاهرات ضددولتي بوده و دويست تن كشته شده‌اند. جهانگير تفضلي‌، وزير مشاور راديو گفت از جمله قربانيان سه تن زن هستند كه آنها را بدون چادر در خيابان ديده بودند. در بخش ديگري از اين خبر آمده است كه دولت‌، حكومت نظامي برقرار كرده و نوعي آرامش در بيشتر قسمتهاي تهران احساس مي‌شود. دولت ايران رقم تخميني بيست تن كشته را منتشر كرده است و به اين خبر كه شايد يك هزار نفر كشته و زخمي شده‌اند، اعتراض كرده است‌. شاهنشاه و همسرش در شهر هستند و هيچ‌گونه خطري متوجه آنان نيست‌. وزارت امور خارجه‌، اداره پست و تلگراف‌، وزارت بهداري‌، وزارت كشور و راديو تهران توسط گروههاي نظامي با تانكهاي سنگين مراقبت مي‌شوند.
خبرگزاري فرانسه در روز 6 ژوئن (16 خرداد) نوشت‌: «در شورش روز چهارشنبه تهران شش نفر كشته و سيصد نفر زخمي شدند.» البته آمار و ارقام ديگري نيز ارائه شد كه نمي‌توانست مقرون به صحت باشد زيرا با جوّ ارعاب و وحشتي كه برپا شده بود، بسياري از مردم‌، كشته‌شدگان را مخفيانه به خاك مي‌سپردند و زخميها از مراجعه به بيمارستانها خودداري مي‌كردند.

دانشگاه تهران
دانشگاه تهران كه همواره كانون تحولات در جامعه و عرصه مسائل سياسي بود، در قيام پانزده خرداد به عنوان يكي از اركان مبارزه با ديكتاتوري و محل تظاهرات وسيع دانشجويان به همراه مردم بود. صبح روز پانزده خرداد، دانشجويان شعار «مرگ بر ديكتاتور خونريز» را بر سر در دانشگاه نصب كردند و گروهي ديگر از دانشجويان براي تظاهرات به نقاط مختلف شهر رفتند. خبرگزاري «يونايتدپرس‌» درگيري بين دانشجويان و قواي ارتش را در روز پانزدهم خرداد چنين بيان مي‌كند: «دولت‌، امروز صبح دانشگاه تهران را بست ولي دانشجويان مجتمع شده‌، در دربهاي دانشگاه با پليس سرسختانه زد و خورد كردند ولي ورود قواي ارتشي با تسليحات سنگين به زد و خورد خاتمه داد. دانشجويان دوباره مجتمع شده با شعارهايي عليه شاه شروع به تظاهرات نمودند. قواي ارتش با قنداق تفنگ به دانشجويان حمله كرد، دانشجويان با سنگ خواستند جلو پيشروي سربازان را بگيرند ولي بي‌نتيجه ماند و به تظاهرات خاتمه داده شد. منابع اطلاع مي‌دهند كه تظاهرات جديد سبب شد تا شاه فرمان آتش به قصد كشت صادر كند تا جلوي آشوب را بگيرد.»
دانشگاه تهران روز بعد (شانزدهم خرداد) نيز ملتهب بود. بنا به گزارش يونايتدپرس‌، تظاهرات روز پنجشنبه (16 خرداد) دانشجويان در محوطه دانشگاه به خاطر پشتيباني از رهبران روحاني و اعتراض نسبت به خونريزي روز چهارشنبه (15 خرداد) بوده است‌. دانشجويان علاوه بر اعتراض در داخل كشور، آنهايي كه مقيم كشورهاي خارج بودند به پشتيباني از مردم در امريكا، اسلامبول و فرانسه با شعارهاي «مرگ بر شاه‌»، «مرگ بر خاندان سلطنت‌» و «ما شاه نمي‌خواهيم‌» تظاهرات كردند. شاه كه هميشه گناه جنايات خود را به گردن ديگران مي‌انداخت‌، اين بار فرصت از او گرفته شد و در روز شانزده خرداد، همانند روز قبل‌، ارتكاب جنايت به فرمان مستقيم خود او صورت گرفت‌. مؤيد اين گفته گزارش شبكه خبري يونايتدپرس است‌: «تهران ـ 6 ژوئن .  امروز شاه فرمان آتش به قصد كشت صادر كرد و هزاران سرباز بر روي تانكها و در پشت مسلسلها با مردم مي‌جنگيدند تا قيامي را كه براي سرنگوني طرح شده است سركوب كنند. بعد از زد و خوردهاي جديد در شيراز، ارتش در آنجا نيز اعلام حكومت نظامي كرد. شاه فرماندهي اعمال ضدشورش را شخصاً به عهده دارد. در حالي كه همسر جوانش ـ ملكه فرح ديبا در كنار اوست ـ شاه به گزارشها گوش مي‌دهد و از كاخ خود در تهران كه كاملاً توسط گارد محافظت مي‌شود، فرمان صادر مي‌كند.»

بازار تهران
بازار در قيام پانزده خرداد يكي از كانونهاي مبارزه عليه شاه بود و در روز شانزدهم خرداد مركز تظاهرات وسيعي بود. خبرگزاري فرانسه در گزارش 6 ژوئن (16 خرداد) خود اعلام مي‌كند كه‌: «امروز ساعت 10 صبح تظاهرات تازه‌اي در تهران روي داد. تظاهرات از اطراف پارك شهرداري و در محله بازار شروع شده بود كه نيروهاي نظامي براي پراكنده ساختن تظاهركنندگان شليك كردند.» خبرنگار شبكه خبري يونايتدپرس كه خود شخصاً ناظر تظاهرات مردم بوده است از تظاهرات در خيابانهاي اطراف بازار و مورد هدف قرار گرفتن جمعي از آنها با خونسردي تمام توسط سربازان به وسيله تانكهاي سنگين و مسلسلهاي ساخت امريكا گزارش مي‌دهد و تهران را به صبح بعد از توفان تشبيه مي‌كند. اين گزارش از شجاعت تظاهركنندگان و قساوت و بي‌رحمي عمال رژيم و ويرانيهاي به وجود آمده بعد از تظاهرات خبر مي‌دهد.
خبرگزاري آسوشيتدپرس در تاريخ 6 ژوئن (16 خرداد) نوشت‌: «   با شروع تظاهرات تازه برضد دولت در پايتخت ايران‌، نيروهاي مسلح ايران مركز شهر تهران را محاصره و ارتباط آن را با ساير نقاط قطع كردند. از طرف بازار، دسته‌هايي براي سومين بار به سوي ايستگاه راديو دولتي حمله‌ور شدند. ارتش منطقه بازار را از وجود تظاهركنندگان پاك كرده است‌. آمبولانسها در تمام خيابانهاي پايتخت و گورستان مسگرآباد ديده مي‌شوند. يك آمبولانس كه با اسكورت پليس همراه بود و احتمالاً اجساد كشته‌شدگان را حمل مي‌كرد، وارد گورستان مسگرآباد شد و گارد گورستان از ورود عزاداران و خويشان قربانيان به گورستان جلوگيري كرد تا مبادا تظاهرات ضددولتي تجديد شود.»
خبرگزاري رويتر در گزارش خود در روز شانزده خرداد چنين گزارش مي‌دهد: «سخن‌گوي دولت اعلام داشت به دنبال اغتشاشاتي كه توسط محركين مرتجع در شيراز صورت گرفت دولت حكومت نظامي برقرار كرده است‌.» سپس به نقل از سخن‌گوي دولت مي‌گويد: «به دنبال بازداشت شش تن از رهبران روحاني كه سبب بروز اغتشاش شده بودند تظاهراتي در شيراز برپا گرديد كه خواستار آزادي روحانيون بودند و شعار ضددولتي سر مي‌دادند.»
اما خبرگزاري فرانسه با شرح مبسوط وقايع و تحليل خاص خود به واقعه روز شانزده خرداد 1342 نگاه كرده و در گزارش خود علاوه بر ذكر اخباري كه در خبرگزاريهاي ديگر به آن پرداختيم به نكات ديگري اشاره مي‌كند: «به دنبال رسيدن اخبار مربوط به شورش و اغتشاش تهران‌، تظاهرات بسيار شديدي بامداد امروز (16 خرداد) در شيراز روي داد كه منجر به كشته و زخمي شدن عده‌اي گرديد. مانند پايتخت مغازه‌ها را غارت كردند و مراكز عمومي و سينما و اتومبيلها را آتش زدند1. چهار رهبر مذهبي و از جمله آيت‌الله محلاتي بازداشت و به تهران منتقل شدند. در قم نيز اغتشاشاتي در چهارشنبه و پنجشنبه روي داده است‌. چندين هزار نفر از قم به تهران در حركت‌اند. تظاهرات كم‌اهميتي نيز در مشهد، تبريز و كاشان روي داده است‌، اما اكنون به طور كلي در همه مناطق آرامش برقرار شده است‌. بيمارستانهاي بزرگ از ذكر تلفات واقعه اخير خودداري مي‌كنند. پليس همچنان موفق شد مانع شود كه تظاهركنندگان روزنامه محافظه‌كار اطلاعات را آتش بزنند.»
در ادامه گزارشها، خبرگزاري فرانسه به گفته‌هاي عَلَم و تيمسار پاكروان و سپهبد نصيري در خصوص وقايع روزهاي پانزده و شانزده خرداد اشاره مي‌كند: «سپهبد نصيري درباره وضع تهران اظهار داشت كه اوضاع كاملاً اطمينان بخش است و در حومه تهران و روستاها نيز همين آرامش و نظم برقرار است‌. در هر حال تانكهاي سپهبد نصيري در فاصله‌اي كاملاً نزديك به تهران در خارج از شهر موضع گرفته‌اند. ناظران سياسي مي‌گويند يكي از دلايل تمركز و آمادگي اين تانكها ممكن است حمله مستقيم به كساني باشد كه اعلاميه‌هاي مورد بحث عليه شاه را پخش مي‌كنند. دولت روحانيون را ايادي سرسپردگان خارجي خوانده است‌. اسدالله علم به خبرنگاران گفت تمام گردانندگان بزرگ اغتشاشات روز پانزدهم خرداد دستگير شده‌اند. علم گفت ما قصد داريم با اين آشوبگران به شدت تمام رفتار كنيم و قصد داريم حكومت نظامي را تا شش هفته ديگر ادامه دهيم تا امكان محاكمه گردانندگان آشوبها وجود داشته باشد. علم در يك نطق راديويي نيز گفت بسيار خوشوقتم كه توطئه روحانيون كشف و خنثي شده است‌. آشوبگران قصد داشتند كارخانه برق و ساز