به انگیزه‌ی بیست و پنجمین سال تجاوز نظامی درهم شکسته‌ی عراق به ایران

عاشقم من به تو، از پا تاسر خـاکِ آمیختـه بـا خـونِ پـدر
ساعت دو بعداز ظهر روز دوشنبه سی و یکم شهریور ماه 1359 خورشیدی (22 سپتامبر 1980) جنگنده‌های نیروی هوایی عراق ، شهرهای تهران ، اهواز ، اصفهان ، کرمانشاه ، دزفول ، آبادان ، تبریز ، همدان ، شیراز ، بوشهر و... ، را بمباران کردند . هم‌زمان با این عملیات ، نیروی زمینی عراق در جبهه‌ای به درازای کما بیش ششصد کیلومتر ، یعنی از دهانه‌ی فاو (محل ریختن اروندرود به خلیج فارس) تا بلندی‌های شمال ازگله (واقع در استان کرمانشاهان) ، سرزمین ایران را مورد آفند قرار داد . منطقه مورد آفند عراق که میان 29 درجه و 58 دقیقه و 34 درجه و 54 دقیقه‌ی عرض جغرافیایی قرار داشت ، استان‌های خوزستان ، ایلام و بخش بزرگی از استان کرمانشاهان را دربرمی‌گرفت .
دفاع طبیعی منطقه
الف ـ استان خوزستان
استان خوزستان دارای پهنه‌ای برابر با 66532 کیلومتر مربع است . این استان از سوی باختر با کشور عراق هم‌مرز است . استان خوزستان میان مشخصات جغرافیایی 47 درجه و 42 دقیقه تا 50 درجه و 31 دقیقه طول شرقی (از نیم روز گرینویج) و 29 درجه و 58 دقیقه تا 32 درجه و 58 دقیقه عرض شمالی قرار گرفته است .
دشت خوزستان از کوه‌پایه‌های بختیاری ، کهکیلویه و لرستان ، در شمال و شمال خاوری آغاز شده و با شیب ملایمی به سوی جنوب تا کرانه‌های خلیج فارس دامن گسترده است . بلندای این دشت از سطح دریا بسیار کم است ، به طوری که شمالی‌ترین نقطه‌ی آن ، یعنی در اطراف شهر دزفول ، کمی بیشتر از یکصد متر از سطح دریا است . دشت خوزستان ، از عوارض طبیعی قابل توجهی که برای پدآفند منطقه کارساز باشد ، برخوردار نیست . مهم‌ترین عارضه‌های طبیعی استان خوزستان عبارتند از : مرداب هوزگان (هویزه) ، بلندی‌های حمرین و سرانجام رودخانه‌های کارون ، دز و کرخه .
1ـ مرداب هوزگان (هویزه)
این مرداب ، حدود 64 کیلومتر از مرز شهرستان دشت میشان را با عراق تشکیل می‌دهد . پهنه‌ی این مرداب ، بسته به ترسالی و خشکسالی ، دستخوش دگرگونی است . شهرهای سوسن‌گرد (مرکز دشت میشان) ، بستان و هوزگان (هویزه) ، در حاشیه‌ی این باتلاق قرار دارند . مرداب هوزگان ، در اثر فرو نشستن آب رودخانه‌های کرخه ، دویرچ و بخشی از دجله تشکیل شده است. درازای مرداب حدود یکصد کیلومتر و عرض آن میان 15 تا 75 کیلومتر می‌باشد . این باتلاق، از سوی باختر به رودخانه‌ی دجله و از سوی خاور به دشت خوزستان محدود است . این مرداب در قلمرو حکومت عراق از سوی شمال تا چند کیلومتری شهر عماره و از جنوب تا کنار رودخانه‌ی دجله ، دامن گسترده است .
2ـ بلندی‌های حمرین
مهم‌ترین بلندی‌های استان خوزستان که اولین پیش‌کوه‌های رشته کوه‌های زاگرس به شماره می‌روند ، در شمال خاوری این استان قرار دارد . بلندی‌ کوه‌های حمرین از سیصد متر تجاوز نمی‌کند . به موازات این پیش‌کوه در امتداد جنوب غربی زاگرس ، سه رشته بلندی قرار دارند که به استثنای چند نقطه که از زیر رسوب‌ها سر برافراشته‌اند ، بقیه آن پوشیده از رسوب‌های جلگه‌ای است . رشته بلندی‌های حمرین ، از دو بخش جدا از هم تشکیل یافته است . از سوی شمال ، دره‌ی میمه این بلندی‌ها را از بلندی‌های خطبه در داخل کشور ، جدا می‌کند . دره‌ی میمه ، ژرف ولی قابل عبور است . این دره ، در جنوب دره‌ی دویرچ قرار دارد . این دره ، رشته بلندی‌های حمرین را از جلگه‌ی جنوبی جدا می‌کند . در جنوب حمرین ، زمین هموار است . تنها، پس از فکه در امتداد حمرین ، بلندی‌های مشتاق آغاز می‌گردد . بلندی‌های حمرین ، دارای شکل ویژه‌ی خود می‌باشد . این رشته دارای یک خط الراس ممتد است . اما در درازای این خط‌الراس ، قله‌هایی مجزا که به نام « حلت» معروف است ، به چشم می‌خورد . این چکادها در اثر جریان سیل ایجاد شده‌اند . تعداد این قله‌ها زیاد است و حتا در چندین طبقه در اطراف آن قرار گرفته‌اند . چکادها به صورت موازی با یکدیگر قرار دارند .
رشته بلندی‌های حمرین در بخش شمالی دارای ارتفاعی حدود 330 متر می‌باشد و به سوی جنوب ، از بلندای آن کاسته می‌شود . بلندی‌های حمرین ، از فکه به سوی « دهلران» در امتداد مرز قرار دارند . این بلندی‌ها ، در حقیقت عبارتند از : چند رشته تپه ماهورهای کم عمق و غیرپیوسته . باید توجه داشت که نیروهای زرهی به راحتی می‌توانند این بلندی‌ها را دور زده و از آن بگذرند . از « موسیان» به سوی جنوب ، سرزمین خوزستان به طور کامل هموار است و عارضه‌ی طبیعی چشم‌گیری در آن دیده نمی‌شود
طرح مریم شمسایی
3ـ رودخانه‌های خوزستان
مهم‌ترین عارضه‌های طبیعی که می‌توانند برای پدآفند منطقه کارساز باشند ، عبارتند از رودخانه‌ها کارون ، دز و کرخه .
یکم ـ کارون
این رودخانه ، پرآب‌ترین و بزرگ‌ترین رودخانه ایران است . رودخانه‌ی کارون از بلندی‌های زردکوه واقع در خاورشهر اصفهان ، سرچشمه گرفته و پس از عبور از دشت خوزستان ، به خلیج فارس می‌ریزد . این رودخانه در کنار شهر شوشتر به دو شاخه تقسیم شده و شهر شوشتر را مانند جزیره‌ای در برمی‌گیرد. سپس هر دو شاخه ، در جنوب شهر شوشتر دوباره به هم می‌پیوندند . رودخانه کارون در مسیر خود از کنار شهر اهواز گذشته و پس از پیمودن درازای خوزستان در نزدیکی خرمشهر ، دوباره به دو شاخه تقسیم می‌شود . یک شاخه‌ی آن به نام « بهمن شیر» به گونه‌ی طور مستقیم به خلیج فارس می‌ریزد و شاخه‌ی دیگر آن در کنار خرمشهر به اروندرود می‌پیوندد . جزیره‌ی آبادان ، میان این دو شاخه‌ی کارون قرار دارد .
دوم ـ دز
این رودخانه از کوه‌های لرستان سرچشمه گرفته و پس از گذر از کنار شهر دزفول ، به رودخانه‌ی کارون می‌ریزد .
سوم ـ کرخه (گاماس آب)
رودخانه‌ی کرخه از کوه‌های کنار شهر نهاوند ـ ملایر سرچشمه گرفته و پس از گذر از استان‌های همدان و کرمانشاهان و پیوند با رودخانه‌های قره‌سو ، ماهی دشت ، هلیلان و کرند ، وارد استان لرستان می‌شود . در این استان ، پس از پیوستن رودخانه‌های کشکان ، زال و غزال رود ، وارد استان ایلام می‌گردد . این رودخانه به سوی جلگه‌ی خوزستان پیش رفته و سرانجام ، در باتلاق هوزگان (هویزه) فرو می‌رود .
تا حمیدیه (در استان خوزستان) ، آب این رودخانه در یک بستر جریان دارد . اما در ده کیلومتری حمیدیه ، کرخه دارای دو بستر ، کهنه و نو ، است . بستر کهنه که به نام «کرخه کور» نامیده می‌شود که به سوی جنوب پیچ خورده و در سوی خاور هویزه ، دوباره به بستر اصلی وصل می‌شود . بستر قدیمی به کلی خشک بوده و به صورت یک بریدگی درآمده است . تنها باران یا جریان سیل ممکن است عبور از جلگه را دشوار کرده و یا به کلی قطع کند .
در سراسر دشت خوزستان در مواقع خشک ، برابر « عملیات خارج از جاده» برای یگان‌های زرهی و موتوریزه ، مانعی وجود ندارد .
طرح مریم شمسایی


ب ـ استان‌های ایلام و کرمانشاهان
موقعیت پدآفندی در استان‌های ایلام و کرمانشاهان ، مناسب‌تر از خوزستان است . رشته کوه‌های زاگرس با ایجاد یک سپر دفاع طبیعی ، موقعیت پدآفندی ویژه‌ای به این منطقه بخشیده است . « دفاع غرب» در گذشته نیز بر پایه و در راستای رشته کوه‌های زاگرس طرح‌ریزی شده بود .
زاگرس ، به صورت رشته کوه‌های سترگ و دیوار مانندی است که به صورت موازی با یک‌دیگر ، در باختر ایران کشیده شده است . رشته‌کوه‌های زاگرس و وابستگان آن ، مجموعه‌ی بلندی‌های منظمی است که از کوه‌های آرارات آغاز شده و تا شمال تنگه‌ی هرمز ، ادامه دارد . رشته‌ کوه‌های زاگرس وسیله‌ی دشت‌های « کرمانشاه» در باختر و « شیراز» در جنوب ، از هم جدا شده و به بخش‌های شمالی ، میانی و جنوبی ، تقسیم می‌گردد .
چین‌خوردگی زاگرس که بزرگترین مجموعه‌ی ناهموار ایران را تشکیل می‌دهد ، دارای 1350 کیلومتر درازا و پهنای آن گوناگون است . کم عرض‌ترین بخش آن در استان فارس ، کمابیش 275 کیلومتر پهنا دارد .
زاگرس شمالی ، نسبت به دیگر ناحیه‌های آن ،‌ دارای ارتفاعات پست‌تری است . اما در برابر ، دارای تنگه‌ها و کوه‌کمرهای سخت‌تری می‌باشد که ارتباطات را مشکل می‌سازد . بلندی‌های مهم شمال عبارتند از : کوه‌های مرزی « ماکو» ، « قطور» ، « خوی» و در جنوب ، کوه‌های «چهل چشمه» ، « پنجه علی» و « اورامان» . مرز دولتی ایران و ترکیه در امتداد کوه‌های زاگرس شمالی قرار دارد .
زاگرس میانی ، میان دو دشت کرمانشاهان و شیراز قرار دارد . این ناحیه از زاگرس مانند البرز میانی ، دارای قله‌های بلندی است . بلندای چکادهای زاگرس میانی ، بیش از سه هزار متر از سطح دریا می‌باشد و در بیش‌تر ماه‌های سال، پوشیده از برف است . زاگرس میانی ، از رشته‌ کوه‌های متعدد و موازی هم به نام « پاتاق» تشکیل گردیده است . پهنای این بخش از زاگرس ، بین 200 تا 600 کیلومتر بوده و دارای ویژگی‌های « آلپی» است . رودخانه‌های گاماس آب (کرخه) این ناحیه را به دو بخش خاوری و باختری تقسیم می‌کند . بخش باختری زاگرس میانی، « پشت‌کوه» نامیده می‌شود و از استان کردستان تا خوزستان امتداد دارد . « کبیرکوه» که یکی از مهم‌ترین بلندی‌های پشتکوه می‌باشد ، به جلگه‌ی خوزستان ختم می‌شود . بلندترین چکاد کبیرکوه به نام « زرین‌کوه» است که 3062 متر بلندی دارد . دامنه باختری کبیرکوه ، مرز دولتی ایران و عراق را تشکیل می‌دهد . بخش خاوری زاگرس میانی، « پشت‌کوه» نامیده می‌شود . این بخش دارای بلندی‌های مهمی مانند الوند ، اشتران‌کوه ، بیستون و دالاهو ، با بلندای بیش از 4500 متر می‌باشد .
طرح مریم شمسایی
مرز دولتی میان ایران و عراق
مرز دولتی کنونی میان ایران و عراق ، از « تالوگ» مصب اروندرود در خلیج فارس آغاز می‌گردد .1 این مرز در مسیر خود به سوی شمال از خشکستان گذر کرده و از میان مرداب هوزگان (هویزه) عبور می‌کند .2 این خط مرزی ، پس از پشت سر گذاشتن عارضه‌های متعدد جغرافیایی ، به جنوب « دهلران» می‌رسد . از این ناحیه تا قصرشیرین (روبروی خانقین) ، خط مرزی دولتی میان ایران وعراق از پای آخرین بلندی‌های استان ایلام می‌گذرد . خط مرزی ، پس از « قصرشیرین» ، از مسیر کم ارتفاعی (1000- 500 متر) گذشته و به کوه دالامپر (دالان‌پر) ، یعنی نقطه مرز ایران ، عراق و ترکیه می‌رسد .
درازای مرز دولتی ایران و عراق 1609 کیلومتر است . پس از فروپاشی اتحاد شوروی ، طولانی‌ترین مرز خاکی دولتی ایران با کشورهای همسایه ، مرز دولتی ایران و عراق است .
از مجموع 1609 کیلومتر مرز میان ایران و عراق ، 351 کیلومتر آن را رودخانه و مرداب تشکیل می‌دهد . رودخانه‌های مرزی ایران و عراق به ترتیب از جنوب به شمال عبارتند از :

1ـ اروندرود
2ـ نهرخین
3ـ مرداب هوزگان (هویزه)
4ـ رودخانه‌ی دویرج
5ـ رودخانه‌ی میمه
6ـ رودخانه‌ی کنجان‌چم
7ـ رودخانه‌ی تلخ آب
8ـ رودخانه‌ی کنکاگوش
9ـ رودخانه‌ی کنه کبود
10ـ رودخانه‌ی الوند
11ـ رودخانه‌ی قوره‌تو
12ـ رودخانه‌ی سیروان
13ـ رودخانه‌ی قزلجه‌سو
14ـ رودخانه‌ی کلاس
15ـ رودخانه‌ی ژاژاوه
جنگ در جبهه‌ی نظامی
الف ـ مرحله‌ی نخست نبرد
حکومت عراق ، در رؤیای به دست آوردن یک پیروزی برق‌آسا 3 ، روز سی و یکم شهریور ماه 1359 خورشیدی ، با دوازده لشگر زرهی ، مکانیزه و پیاده ، همراه با تجهیزات فراوان ، ایران را مورد تجاوز نظامی قرار داد .4
از آن‌جا که لشگر 92 زرهی اهواز ، یعنی نیرومندترین یگان رزمی کشور در منطقه‌ی جنوب باختری به بهانه‌ی کودتای نوژه از هم پاشیده بود ، حکومت عراق در راستای دست‌یابی هرچه سریع‌تر به پیروزی ، بخشی از نیروهای ذخیره‌ی خود را نیز ، به میدان نبرد فرستاد .
در این نبرد ، حکومت عراق نیروهای خود را در سه جبهه‌ی به هم پیوسته (جنوبی ، مرکزی و شمالی) ، برای رسیدن به