انقلاب اسلامي | موسسه مطالعات و پژوهش هاي سياسي

                                                                                                         



مناسبات ایران و ترکیه

مناسبات میان ایران و ترکیه تاریخی طولانی و پیچیده دارد.شالودهء روابط دو کشور در دوران نو به دست رضا شاه،بنیان‏گذار سلسلهء پهلوی‏ طی دیداری که در سال 1934 از ترکیه به عمل آمد ریخته شد.در آن زمان رهبران دو کشور سرگرم مبارزه با سنت‏های تاریخی‏ دست و پاگیرشان و تلاش برای استقرار نهادهای نو با هدف دستیابی‏ به تمدن غرب بودند.1دو کشور با غلبه بر پیشینه‏ای از جنگ و برخورد در حالی پا به سدهء بیستم میلادی گذاشتند که فصلی تازه از همکاری را با یکدیگر آغاز می‏کردند.

در هنگام دیدار رضا شاه از ترکیه،دو دولت همسایه اهداف مشترک‏ چندی داشتند.هر دو برای جدا ساختن دولت از سنت و دین تلاش‏ می‏کردند.هر دو با تهدید خارجی و نیز داخلی گسترش نفوذ کمونیست‏ها روبرو بودند.از دید آنها کمونیسم همانند سنت‏ می‏توانست سبب از هم گسیختگی روند نوسازی شود و به روابط نوپای‏ دو کشور با غرب لطمه وارد سازد اینگونه دلمشغولی‏های مشابه‏ زمینه‏ساز امضای چندین موافقت‏نامه شد به گونه‏ای که در فاصلهء سال‏های 1926 و 1937 مجموعه‏ای از موافقت‏نامه‏های گمرگی، مرزی،بازرگانی و امنیتی میان دو کشور به امضا رسید.2

گر چه این دوره هم تنش‏های خاص خود را داشت ولی حسن نیت‏ حاصل از مناسبات تازه بر فضا حاکم بود و سرانجام در سال 1937 به‏ عقد پیمان سعدآباد در تهران میان ایران و ترکیه،عراق و افغانستان منجر شد.3غرب از این پیمان استقبال کرد و آن را گامی به سوی حفظ و تقویت صلح و ثبات منطقه دانست.امّا رویدادهای جنگ جهانی دوّم و اشغال ایران توسط ارتش‏های متفقین نشان داد که این قرارداد در مواقع‏ بحرانی کارآیی ندارد چرا که ورود سربازان متفقین به خاک ایران در سال 1941 عواقب وخیمی برای ثبات سیاسی کشور ایران به بار آورد.امّا همین واقعه نشانهء اهمیت استراتژیک ویژهء ایران نزد قدرتهای‏ جهان بود که البته حتی در آن زمان هم قابل مقایسه با اهمیت ترکیه‏ نبود.در دوران پس از جنگ هم ایران و ترکیه هر یک اهمیّت خاصی‏ در استراتژیک غرب در برابر کمونیسم شوروی داشتند.بازتاب این‏ اهمیّت را می‏توان در پیمان بغداد(1955)،سازمان پیمان مرکزی یا سنتو(1959)و سازمان همکاری منطقه‏ای برای توسعه یا آرسی‏دی‏ (1964)دید که همگی با هدف مقابله با توسعه طلبی اتحاد شوروی‏ طراحی شده بودند.4 امّا تاریخچهء مناسبات ایران و ترکیه در طول سدهء بیستم نشان‏ می‏دهد که این روابط گهگاه با دشواریهایی نیز همراه بوده است.برای‏ نمونه،در سال 1927 ارتش ترکیه در تعقیب شورشیان کرد آن کشور وارد خاک ایران شد امّا بر خلاف انتظار،ستونی از سربازان ترک به‏ اسارت کردها در آمدند.دولت ترکیه به تصور اینکه این سربازان به

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 27)
--------------------------------------------------------------------------------

تاریخچهء مناسبات ایران و ترکیّه در طول سدهء بیستم نشان می‏دهد که با وجود حاکم بودن جوّ حسن نیّت،این روابط گهگاه نیز با دشواریهایی‏ همراه بوده است.

با وجودی که جمهوری اسلامی ایران در چشم عناصر مذهبی ترکیّه جذابیّت دارد امّا جنبش‏های مذهبی داخلی ترکیّه دست‏ساختهء ایران نیست.

تهران انتقال یافته‏اند و در بازداشت دولت ایران هستند سفیر خود را از تهران فرا خواند.تنش میان دو کشور بالا گرفت و روابط آنها تیره شد تا آن که سرانجام با توضیحات دولت ایران بحران فروکش کرد،گفتگوها از سر گرفته شد و در پایان به عقد یک معاهدهء گمرکی در ژوئن 1930 و یک موافقت‏نامهء مرزی در ژانویهء 1932 انجامید.

در طول دوران سلطنت محمد رضا پهلوی از 1941 تا 1979 نیز روابط ایران و ترکیه دستخوش تنش‏های بنیادی بود.برای نمونه،دو کشور بر سر مقرارتی که ترکیه برای عبور کامیون‏های ایرانی از جاده‏های آن کشور وضع کرده بود با هم اختلاف نظر داشتند.در یک‏ نوبت دولت ایران در پاسخ به اظهارات سفیر ترکیه سفیر خود را موقتا از آنکارا فرا خواند.سفیر ترکیه در بازگشت از تعطیلات خود به تهران‏ در یک سخنرانی گفته بود در طول سفر از مرز ترکیه تا تهران احساس‏ می‏کرده است که در کشور خود رانندگی می‏کند.شاه از این سخن‏ خشمگین شده بود.5

امّا به طور کلی از نظر تهران تبلیغات آنکارا به نفع ملت‏گرایی ترک‏ راهی برای ایستادگی ترکیه در برابر تهدید شوروی بود.رژیم پهلوی از ملت‏گرایی ایرانی استفادهء تدافعی می‏کرد و هدفش حفظ یکپارچگی‏ کشور بود حال آنکه ایدئولوژی ملت‏گرایی ترک توسعه طلبانه به شمار می‏آمد.6هر چند تهران با اعتقاد به این که در مواقع بحرانی نمی‏توان‏ روی ترکیه حساب کرد(بویژه از زمان اثبات ناکارایی پیمان سعدآباد در طول جنگ جهانی دوّم)گهگاه دچار نگرانی می‏شد ولی دو کشور پیوسته در جهت کاستن از تنش‏ها از طریق گفتگو تلاش می‏کردند.

کشور ترکیه که بهرهء چندانی از منافع نفت ندارد پس از افزایش‏ چشمگیر و ناگهانی قیمت‏های نفت در 74-1973 از نظر اقتصادی‏ دچار مشکل شد و پیوسته گرفتار کمبود ارزی بود.در همان زمان این‏ کشور دگرگونی‏های بزرگی از جمله آشفتگی‏های داخلی و به قدرت‏ رسیدن نظامیان را تجربه می‏کرد.ایران نیز در فاصلهء سال‏های 1941 و 1953 تغییرات مشابهی را از سر گذرانده بود؛امّا با وجود بی‏ثباتی‏ داخلی،موضع مشترک دو کشور در برابر اتحاد شوروی و کمونیسم‏ آنها را به صورت همپیمانان پر ارزش غرب در می‏آورد و مشوق‏ همزیستی مسالمت‏آمیز آن دو بود.


هویت اسلامی پس از انقلاب 1979
پس از انقلاب اسلامی 1979 در ایران،مناسبات ترکیه و ایران وارد مرحلهء جدیدی شد.7هدف این انقلاب تأثیر گذاشتن بر جهان اسلام و رهبری آن بود؛هر چند تعریف دقیق و روشنی از«جهان اسلام»به‏ دست داده نمی‏شد.ترکیه با سمت‏گیری‏های غیر مذهبی خود سر آن‏ داشت تا به میراث عرفی و ملت‏گرایی ترکی آتاتورک مؤمن بماند. تباین جهان‏بینی دو کشور روابط آنها را دستخوش دشواریهایی‏ می‏ساخت.برای نمونه،چون انقلابیون ایرانی،کمال آتاتورک را دوست‏ و هم مشرب رضا شاه می‏شناختند از ادای احترام در برابر آرامگاه او حتی در جریانهای دیدارهای رسمی سرباز می‏زدند.ترکیه با تلخکامی‏ این رفتار را تحمل می‏کرد و با سرسختی با فرهنگ غیر مذهبی خود پای می‏فشرد.

طبعا جمهوری اسلامی ایران در چشم عناصر مذهبی ترکیه تا حدودی جذابیت دارد امّا باید یادآور شد که جنبش‏های مذهبی داخلی‏ ترکیه دست‏ساختهء انقلاب ایران نیستند و خطاست اگر ایران را تنها منبع جنبش‏های مذهبی در منطقه بدانیم.این گونه نتیجه‏گیریها از آن رو که توانایی ایران برای اعمال نفوذ بر جنبش‏های مذهبی داخلی‏ کشورهای منطقه‏ای را اغراق‏آمیز جلوه می‏دهد گمراه‏کننده است.در ترکیه نیز مانند دیگر کشورهای خاورمیانه‏گذار از ساختارهای سیاسی‏ قدیمی به دولت‏های نو هنوز به فرجام خود نرسیده است.هنوز بخشهایی از جامعه که نسبت به ساختار سیاسی موجود احساس‏ بیگانگی می‏کنند می‏کوشند آرمان‏های خویش را از مجاری مختلف‏ مذهبی،سیاسی و غیر آن عملی سازند.

امّا روزنامه‏های ترکیه مدعی‏اند که جنبش مذهبی داخلی آن کشور دست‏ساختهء جنبش ایران است.8در سال‏های اخیر گزارش‏های‏ مختلف نشان از گرایش فزایندهء ترکها به اسلام داشته است.9

گرایش‏های مذهبی ترکها بویژه در زمان شدت گرفتن تورم و ناامنی‏ اقتصادی،نه زادهء مداخلهء خارجی بلکه محصول وضع داخلی ترکیه‏ است.خود دولت ترکیه برای جلوگیری یا دستکم مهار کردن‏ گرایش‏های تند مذهبی به فعالیت مذهبی متوسل شده است.10 تشکیلات مذهبی در ترکیه همچون یک دیوانسالاری است و کسانی که‏ برای آن فعالیت می‏کنند کارمند دولت محسوب می‏شوند.جالب آنکه‏ همین نهاد مذهبی تحت نظارت دولت،نقشی اساسی در گسترش و تعمیق گرایش‏های مذهبی در ترکیه ایفا کرده است.بر این پایه ترکیه‏ همچنان در برابر یک پرسش قدیمی قرار دارد:آیا می‏توان ترک بود ولی

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 28)
--------------------------------------------------------------------------------

ترکیّه همچنان در برابر یک پرسش قدیمی قرار دارد:آیا می‏توان ترک بود ولی مسلمان نبود؟این‏ پرسش که هرگز برای ایرانیان مطرح نبود همواره یکی‏ از پرسشهای درآمیخته با هویّت ترکیّه بوده است.

با توجه به تلاشهای پیشین ترکیّه جای شگفتی‏ نیست که نه تنها ایران بلکه روسیه و آمریکا هم با بدبینی به حضور ترکیّه در منطقه می‏نگرند.

مسلمان نبود؟این پرسش که هرگز برای ایرانیان مطرح نبود همواره‏ یکی از پرسش‏های در آمیخته با هویت ترکیه بوده است.


عمده‏ترین مسائل در مناسبات ایران و ترکیه
تنش میان ایران و ترکیه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، جدای از متفاوت بودن رویکرد دو کشور به مذهب،ریشه‏های دیگری‏ از جمله مسئلهء کردها،وضع جمهوری آذربایجان پس از فروپاشی‏ اتحاد شوروی،و فعالیتهای ایرانیان مهاجر در ترکیه نیز داشته است امّا با وجود این اختلافات،دو کشور برای همکاری راه‏هایی مانند تشکیل‏ سازمان همکاری اقتصادی(اکو)پیدا کرده‏اند.

از زمان فروپاشی امپراتور عثمانی پس از جنگ جهانی اوّل‏ ایدئولوژی ملت‏گرایانهء ترکیه اقلیت‏های غیر ترک آن کشور را زیر فشار قرار داده است.آبشخور ملت‏گرایی ترکیه در ابتدا اندیشهء تشکیل‏ نیرویی بود که فراتر از مرزهای ترکیه دامن گسترد و با یکپارچه ساختن‏ تمام ترکها در چارچوب یک ساختار نو ولی تعریف نشده،«ملت ترک»را پی‏ریزی کند.11این ایدئولوژی باید برای ترکی‏زبانان دور و نزدیک در آسیای مرکزی و ایران و قفقاز جذابیت می‏داشت.نقشه‏ها و دائرة المعارفهای منتشر شده در ترکیه و مقالات نگاشته شده به قلم‏ روشنفکران ترک هدفی جز اعمال نفوذ بر سیاست خارجی این کشور در جهت این مقصود دنبال نمی‏کرد.این گونه دیدگاه‏های توسعه‏طلبانه‏ همواره ایران را نگران می‏ساخت زیرا این کشور احساس می‏کرد که‏ ملت‏گرایان ترک به خاک ایران چشم طمع دوخته‏اند؛طمعی که گاه از نواحی مرزی فراتر می‏رفت و تا تهران دامنه می‏یافت.12

بر عکس،پس از انقلاب 1379 ایدئولوژی ملت‏گرایانهء ایرانی که‏ همواره جویایی تقویت یکپارچگی ملی بود از سوی قدرت‏های منطقه‏ که تبلیغات بدبینانه دربارهء صدور احتمالی انقلاب اسلامی آنها را نگران‏ ساخته بود با حیرت و هراس تقلی شد.اندیشهء صدور انقلاب پس از آغاز انقلاب با تلاش برای یکپارچه ساختن همهء جهان اسلام رابطهء تنگاتنگ داشت‏[...].

با این حال،انقلاب اسلامی ایران الهام‏بخش و محرک جنبش‏های‏ اسلامی در دیگر کشورها بوده است.در عین حال،باید یادآور شد که‏ سابقهء پاگرفتن جنبش‏های اسلامی بویژه در خاورمیانه دستکم به آغاز سدهء بیستم باز می‏گردد.خود امپراطوری عثمانی محرک برخی از این‏ جنبش‏ها بود.13اکثر دانشمندان این نهضت‏ها از دیگر کشورهای‏ خاورمیانه جز ایران برخاسته بودند ولی تردیدی نیست که بر ایران نیز تأثیر گذاشتند.این گفته در مورد دیگر جنبش‏های غیر اسلامی هم‏ صادق است.برای نمونه جنبش فلسطین بر جوانان انقلابی ایران‏ تأثیری بیش از آن داشته است که انقلاب ایران بر جنبش فلسطین. بسیاری از جوانان انقلابی غیر کمونیست ایرانی در طول حکومت شاه با جنبش فلسطین ابراز همدردی می‏کردند.14

بنا بر این،اینکه ایران را علت العلل تمامی جنبش‏های اسلامی‏ منطقه بدانیم چیزی جز ساده‏انگاری دربارهء پدیدهء پیچیده‏ای که به‏ تحلیلی جداگانه و جامع نیاز دارد نیست.گر چه انقلاب اسلامی ایران‏ بر گروه‏های شیعی موجود در منطقه نفوذ بیحدی دارد ولی به هیچ وجه‏ نمی‏توان این حکم را در مورد همهء گروه‏های اسلامی یا حتی همهء گروه‏های شیعی تعمیم داد[...].

به رغم تلاش‏های آنکارا برای جلوگیری از تکرار انقلاب اسلامی، جنبش‏های اسلامی ترکیه اوج گرفته‏اند.امّا ریشهء این اوجگیری به‏ سرچشمه‏های صرفا داخلی خود ترکیه باز می‏گردد[...].دولت ترکیه‏ که از حمایت و پشتیبانی ناتو برخوردار است‏15همواره فرصت را مغتنم شمرده و نسبت به خطر توسعه‏طلبی اسلامی هشدار داده است. این سیاست انگیزهء دیگری هم دارد:دولت ترکیه بدین ترتیب نه تنها می‏کوشد نیروهای غیر مذهبی کشور را ساکت کند بلکه سعی دارد به‏ غرب نشان دهد که ترکیه در سد کردن راه نفوذ ایران نقش فعالی ایفا می‏کند.این ادعا گر چه دروغ است ولی برای ترکیه انواع مزایای‏ اقتصادی را به همراه می‏آورد.

به طور کلی،ترکیه و ایران جهان‏بینی‏ها و ایدئولوژی‏های متفاوتی‏ دارند که احتمالا هرگز نمی‏توان آنها را به طور کامل با هم سازگار ساخت.امّا این نوع اختلافات لزوما نباید بر جایگاه استراتژیک و ارتباطات بین المللی هر یک از آنها تأثیر گذارد.


ترکیه:همپیمان یا کارگزار غرب؟
درست همان گونه که تصویر ایران در ترکیه چندان مثبت نبوده‏ است،ایران هم از زمان پیروزی انقلاب،تصویری منفی از ترکیه در ذهن داشته است.بسیاری از رهبران انقلاب اسلامی پیوسته آتاتورک‏ بنیانگذار ترکیهء نو را همپیمان رضا شاه و دشمن اسلام‏گرایان دانسته و بر این باور بوده‏اند که ترکیه از مسیر اسلام منحرف شده است.مهم‏تر این که آنان معتقدند ترکیه به عنوان همپیمان غرب در جهت منافع‏ ایالات متحده عمل می‏کند.


اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 29)
--------------------------------------------------------------------------------

ترکیّه و ایران جهان‏بینی‏ها و ایدئولوژی‏های‏ متفاوتی دارند که احتمالا هرگز نمی‏توان آنها را بطور کامل با هم سازگار ساخت.امّا این نوع اختلافات‏ لزوما نباید بر جایگاه استراتژیک و ارتباطات‏ بین المللی هر یک از آنها اثر گذارد.

موقع جغرافیایی ایران و جمهوری ارمنستان‏ مانعی فیزیکی بر سر راه ورود ترکیّه به قفقاز و آسیای‏ مرکزی است.از این رو،ترکیّه به روابط حسن همجواری با ایران بیش از هر کشور دیگر منطقه نیاز دارد.

ترکیه به دلیل توجه به منافع کوتاه مدت و محاسبات کوته‏اندیشانه‏ در طول جنگ عراق با ایران نتوانست نقش میانجی را میان دو کشور بازی کند.با وجود این،جنگ به سود ترکیه تمام شد.هم ایران و هم‏ عراق در نتیجهء قرار گرفتن در انزوای بین المللی ناچار بودند به عنوان‏ منبع اصلی کالاهای مورد نیاز خود به ترکیه تکیه کنند.این کالاها از خود ترکیه یا از غرب و از طریق خاک آن کشور وارد ایران و عراق‏ می‏شد.ترکیه به روابط خود با عراق امید بیشتری داشت تا به مناسبات‏ با ایران.در سراسر دههء 1980 جنگ با ایران،عراق را تشویق می‏کرد تا با ترکیه همکاری کاملی از جمله در زمینهء مبادلات تجاری داشته‏ باشد.بزودی ترکیه به صورت یکی از مشتریان اصلی بغداد در آمد. 60 درصد نفت مصرفی ترکیه از عراق به این کشور صادر می‏شد. وقتی ترکیه دید«عراق در برابر پیشروی‏های کوبندهء ایران در معرض‏ تهدید شکست قرار دارد»وزیر خارجهء ملت‏گرای ترکیه کامران اینان‏ ( K.Inan )علنا هشدار داد که 40 درصد نفت مصرفی ترکیه از منطقهء کرکوک عراق روانه کشورش می‏شود.از این گذشته او یادآور شد که‏ «دستکم یک و نیم میلیون نفر ترک و ترکمن در مناطق شمالی عراق به‏ سر می‏برند».اینان در عمل خواستار آن شد که چنانچه پیشروی‏های‏ ایران به تجزیهء عراق بینجامد ترکیه از حق خود برای تصرف این‏ مناطق استفاده کند.16

گر چه ترکیه کشوری اسلامی است ولی تلاش مستمر آن کشور برای به نمایش گذاشتن تصویری غربگرایانه از خود نقش منطقه‏ای‏ آن را تیره و تار ساخته است.این امر تا حدودی نتیجهء جایگاه‏ ژئوپلیتیک ترکیه به عنوان کشوری هم مرز با دو قارهء آسیا و اروپاست و تا حدودی هم نتیجهء در پیش گرفتن هنجارهای غربی است که خود مشوق برقراری پیوندهای سیاسی و فرهنگی با غرب به زیان جهان‏ اسلام می‏باشد.ترکیه تنها کشور اسلامی است که پیوسته در سازمان‏های فرهنگی و نظامی غرب شرکت فعال داشته است.17ایران‏ مخالف همکاری ترکیه با غرب است و قویا اعتقاد دارد که این گونه‏ همراهی‏ها مانع از ادغام موفقیت‏آمیز ترکیه در سازمان‏های منطقه‏ای‏ می‏شود.

دولت ترکیه،این کشور را همچون عضو خط مقدم ناتو می‏شناسد.دوگان گورس( Dogan Gu?res )رئیس سابق ستاد مشترک ارتش ترکیه ادعا کرده است که تنگه‏های بسفر و داردانل به‏ همراه دریای سیاه و دریای مدیترانه محوری است که تنگه جبل الطارق‏ را به خاورمیانه و آسیای مرکزی پیوند می‏دهد.18این گفته نشان‏ می‏دهد که چرا ترکیه در بخش حساسی از دنیا جای گرفته است و چرا اهمیت آن پیوسته افزایش خواهد یافت.گورس از سوریه، اسراییل،فلسطین و لبنان به عنوان کشورهایی یاد می‏کند که برای‏ ترکیه اهمیّت استراتژیک دارند.وی با اشارهء آشکار به ایران،از وجود جنگ‏افزارهای شیمیایی و موشکهای بالستیک در منطقه و نیز از تلاش برخی کشورها برای ساخت جنگ‏افزارهای اتمی ابراز نگرانی‏ کرده است.19تأکید ارتش ترکیه بر نقش نظامی این کشور سبب تشدید نگرانی کشورهای همسایه می‏شود.این تأکید با مبالغهء مستمر برخی‏ افراد در ترکیه در مورد خطر بنیادگرایی اسلامی همراه است.

پس از جنگی طولانی با عراق،ایران همهء انگیزه‏های لازم را برای‏ پرهیز از درگیری با ترکیه دارد و مقامات ایرانی پیوسته کوشیده‏اند تا به رغم اختلاف نظر دو کشور با ترکیه به توافق رسند.امّا برخی اقدامات‏ ترکیه موجب بروز بحران در مناسبات دو کشور و برانگیختن‏ واکنش‏های هیجانی در ایران شده است.برای نمونه،در فوریهء 1994 ارتش ترکیه در تعقیب فعالان کرد حزب کارگران کردستان(پ‏کاکا) روستاهای مرزی ایران را هدف آتشباری قرار داد.20در این حادثه نه‏ نفر کشته و نوزده نفر زخمی شدند.واکنش ایران در برابر بمباران‏ روستاهایش حزم‏اندیشانه بود و اجازه داد یک گروه تحقیق از ترکیه به‏ ایران بیاید.پس از آن دولت ترکیه از تهران پوزش خواست.21نمونه‏ای‏ دیگر از ضعف داوری ترکیه در چشم مقامات ایرانی توقیف یکسالهء کشتی باربری کاپ مالیس( Cap Maleas )بود که به گمان شرکت این‏ کشتی در قاچاق اسلحه برای حزب کارگران کردستان ترکیه صورت‏ گرفت.این کشتی پس از آنکه وزیر کشور ترکیه اعتراف کرد که‏ توقیف آن زادهء یک خطا بوده است آزاد شد.22

سرمقالهء روزنامه کیهان در 10 مارس 1994 ترکیه را به دلیل رو به‏ زوال بودن اقتصادش،حل نشده ماندن مسئله کردها،سرکوب نیروهای‏ مردم‏سالار داخلی و بالا گرفتن فعالیت‏های اسلام‏خواهان گرفتار وضعی بحرانی می‏داند.23در همین سرمقاله آمده است که به همین‏ دلایل،نظامی‏گری در ترکیه در حال اوجگیری است و صنایع‏ تسلیحاتی آن کشور آرزومند گسترش می‏باشد.در نتیجه،ترکیه

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 30)
--------------------------------------------------------------------------------

دیدگاه‏های توسعه‏طلبانهء برخی از ملّت‏گرایان‏ ترک همواره ایران را نگران می‏ساخت زیرا این کشور احساس می‏کرد که آنان به خاک ایران چشم طمع‏ دوخته‏اند.

با وجود تنش‏های مطرح میان ایران و ترکیّه، همکاری دو کشور همچنان ادامه دارد و حتّی در برخی زمینه‏ها رو به بهبود است.نفس این واقعیّت که‏ ایران و ترکیّه همسایه و با مشکلات مشترکی‏ رو در رویند آنها را به جای برخورد به همکاری‏ وا می‏دارد.

استعداد آن را دارد که به یکی از بزرگترین قدرتهای نظامی ناتو تبدیل‏ شود.چاپ این گونه سرمقاله‏ها نشان از نگرانی شدیدی دارد که در این‏ کشور شایع است.به باور تهران،ترکیه به دلیل مشکلات داخلی خود از جمله درگیری با کردها ممکن است آتش جنگ را در منطقه شعله‏ور سازد.برای نمونه،سخنان ژنرال گورس در مورد اهمیّت ترکیه در منطقه که در یکی از نشریات نظامی ایران به چاپ رسیده است نشان‏ می‏دهد که تا چه حد ممکن است اوضاع ترکیه سبب نگرانی ایران‏ شود.از آنجا که ترکیه سخت می‏کوشد خود را مدافع سیاست‏های‏ غرب و دوست ایالات متحده در منطقه جلوه دهد طبیعی است که ایران‏ احسان کند این کشور در واقع کارگزار خواسته‏های غرب است.

روزنامهء کیهان در ماه‏های ژانویه و فوریهء 1994 سلسله مقالاتی با عنوان«ترکیه،غرب و اسلام‏خواهی»منتشر کرد.در این سلسله‏ مقالات با پرداختن به رشد اسلام انقلابی در ترکیه از زبان سفیر وقت‏ ایران در ترکیه نقل شده بود که«ترکیه مردمانی ساده،مؤمن به اسلام و علاقمند به موضوعات مذهبی دارد.امّا تصویری که از ترکیه به نمایش‏ گذاشته شده است تصویری غیر مذهبی و ضد دینی است...دولت این‏ کشور که موجودیتی جدا از مردم آن دارد غیر دینی است ولی مردم‏ ترکیه قرآن و اسلام را دوست دارند...مردم به موضوعات مذهبی و شرکت در گردهم‏آیی‏های دینی علاقمندند».24

همین روزنامه نتایج یک بررسی دانشگاهی را نیز منتشر ساخت که‏ بر اساس آن 80 درصد دانشجویان ترکیه خواهان تشکیل حکومت‏ اسلامی در کشورشان هستند.در همین مقاله آمده بود که 31 درصد دانشجویان معتقدند می‏توان از طریق فرایندهای دموکراتیک اسلام را عملی ساخت ولی 33 درصد آنان به این اندیشه با بدبینی و تردید می‏نگرند.25بدین ترتیب در این گزارش نتیجه‏گیری می‏شد که نه تنها دولت ترکیه دلباختهء غرب است بلکه ایالات متحده در جلوگیری از خیزش اسلام‏خواهی در ترکیه دست دارد.به نوشتهء این روزنامه، مقامات ترکیه در تلاش برای غلبه یافتن بر گروه‏های اسلام‏گرا و جلوگیری از وقوع انقلابی مانند انقلاب ایران در ترکیه«آمیزه‏ای از اسلام و ترکیسم»خلق کرده‏اند.26

روزنامه‏های دولتی ایران پیوسته مقالاتی دربارهء خیزش‏ اسلام‏خواهی در ترکیه،خدمات این کشور به غرب و بویژه به ایالات‏ متحده،و ابراز نگرانی از بابت تقویت قدرت نظامی ترکیه منتشر می‏سازد.امّا سیاست خارجی دولت ایران مشوق روابط حسن‏ همجواری با ترکیه است.معاون وزیر خارجهء ایران ضمن اشاره به‏ اینکه زرادخانهء تسلیحاتی ایران کوچکتر از زرادخانه‏های کشورهای‏ همسایه است و بدون اشارهء مشخص به ترکیه و برای خنثی کردن‏ نگرانی‏های غرب و کشورهای همسایه یادآور شده که در دورهء 91-1989 کل واردات تسلیحاتی ایران 8/2 میلیارد دلار بوده است‏ حال آنکه عراق و عربستان به ترتیب 3/10 و 6/10 میلیارد دلار جنگ‏افزار خریده‏اند.واردات تسلیحاتی ایران در سال 1992 تنها 850 میلیون دلار بوده است.27


کردستان
ترکیه از جمله کشورهای خاورمیانه است که بیش از همه نگران‏ تمامیت ارضی خود است.دلیل اصلی این احساس ناامنی را باید در مسئله کردها جست ولی دلیل دیگرش وجود معاهدات گذشته مانند معاهدهء 1920 سور( Se?vres )است که تمامیت ارضی این کشور را زیر سئوال می‏برد.28از همان سال 1880 امپراطوری عثمانی با مشکل‏ خودمختاری‏طلبی کردها یا درخواست آنان برای جدایی و کسب‏ استقلال کامل روبرو بود.از ابتدا مشکل کردهای ترکیه ضرورت‏ همکاری همسایگان این کشور از جمله ایران را پیش آورده است. رویدادهایی که پس از جنگ خلیج فارس رخ داد نشان می‏دهد که هنوز ترکیه نتوانسته است نیروی لازم را برای سرکوب تقاضاهای کردها بسیج نماید.

بن‏بست مسئلهء کردها در ترکیه دو جنبه دارد یکی جنبهء داخلی و دیگری جنبه‏ای که پای همسایگان جنوبی و شرقی ترکیه را به میان‏ می‏آورد.تاریخ نشان داده است که بطور کلی ترکیه در برابر کردها به‏ شیوه‏ای عمل کرده که موجب بروز مشکل با کشورهای هم مرزش‏ شده است.بخشی از این مشکل به عملیات گروه‏های مسلح کرد باز می‏گردد.برای نمونه از دههء 1980حزب کارگران کردستان ترکیه‏ قدرت رزمی و توان عملیاتی بیشتری پیدا کرد.در سال 1984 ترکیه‏ توانست همکاری نسبی عراق را در این زمینه جلب کند.این‏ همکاری،به همراه بروز اختلاف میان حزب کارگران کردستان و حزب دموکرات کردستان عراق چنان مایهء تضعیف حزب کارگران شد

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 31)
--------------------------------------------------------------------------------

«اکو»می‏تواند چارچوبی برای انواع‏ مشخصّی از اقدام دستجمعی در اختیار اعضا قرار دهد.البته تحقّق چنین چیزی در گرو آن است که‏ اعضای مؤسّس این سازمان یعنی ایران،پاکستان‏ و ترکیّه تلاش‏ها و منافع خویش را هماهنگ‏ سازند و از نقشه‏های جداگانهء خویش‏ دست بشویند.

که این حزب نتوانست به آسانی به حملات خود بر نیروهای ترکیه‏ ادامه دهد.بر این پایه حزب کارگران کردستان گریزی جز متمرکز ساختن نیروهای عملیاتی خود در سوریه نداشت.در سال 1987 نخست‏وزیر ترکیه برای تقویت همکاری‏های امنیتی توافقنامه‏ای با سوریه امضا کرد و آن کشور را واداشت تا مانع فعالیت‏های چریکی‏ حزب کارگران کردستان شود.29سوریه به سهم خود مایل است برای‏ کسب امتیازاتی از ترکیه در اختلافاتی که با آن کشور بر سر استفاده از آب دجله و فرات دارد از موضوع کردها بهره‏برداری کند.30

جلوگیری مؤثر از فعالیت‏های حزب کارگران کردستان نخست‏ در عراق و سپس در سوریه،این سازمان را به سمت همکاری با حزب‏ دموکرات کردستان ایران سوق داد و موجب شد تا حزب کارگران‏ برای وارد ساختن ضربه بر ترکیه زیر چتر حزب دموکرات جذب‏ ایران گردد.روزنامه‏های ترکیه در سال 1988 پیوسته تعهدات ایران‏ بر اساس پیمان 1937 سعدآباد را به این کشور گوشزد می‏کردند.31 این پیمان از امضاکنندگان(عراق،ایران،ترکیه و افغانستان)می‏خواست‏ تا از مداخله در امور داخلی هم پرهیز و در زمینه‏های امنیتی با یکدیگر همکاری کنند و امنیت مرزهای مشترک خود را حفظ نمایند.در جریان بحران‏های مختلفی که پیرامون مسئله کردها پیش آمده ترکیه‏ ایران را زیر فشار قرار داده است تا جلوی تحرکات کردها را در طول‏ مرزهایش بگیرد.سیاست ایران در قبال ایرانیان کرد با سیاست ترکیه‏ متباین است چون ایران به دلیل فرهنگ و تاریخ خود رویکرد متفاوتی‏ اختیار کرده است.ایران نمی‏تواند این خطر را بپذیرد که به عنوان‏ شریک جرم ترکیه در مسئله کردها شناخته شود.

در سال 1988 هنگامی که ترکیه و حزب کارگران کردستان این‏ کشور درگیر جنگ شدیدی بودند ایران تماس‏هایی با حزب دموکرات‏ کردستان ایران برقرار کرد[...]عبد الرحمن قاسملو رهبر حزب‏ دموکرات کردستان شروع به گفتگو با حکومت ایران کرد و اصرار داشت که به مصالحه‏ای دست یابد.امّا در ژوئیه 1989 قاسملو[...]در وین به قتل رسید.32[...]از دیدگاه تاریخی همواره در ایران تمایل‏ شدیدی برای توسعهء جوّ همکاری با کردها وجود داشته است.

حتّی پیش از انقلاب اسلامی،رژیم شاه روابط پیچیده‏ای با کردها داشت و سقوط خاندان پهلوی به کام همهء کردها گوارا نبود.هر چند برخی از گروهای کرد از سرنگونی شاه سود بردند33امّا پس از انقلاب‏ گروه قدرتمند و منتفذ رؤسای طوایف کرد مانند سرداران جاف،خانوادهء اردلان،و طایفهء پالیزبان و پیروانشان نفوذ سیاسی اقتصادی خویش را از دست دادند و پیوسته برای تهران مشکل‏آفرینی می‏کردند.

ایران تنها کشوری در منطقه است که دارای استانی با نام رسمی و قانونی«کردستان»است.از این گذشته بسیاری از محدودیت‏های‏ فرهنگی دورهء پیش از انقلاب دیگر وجود ندارد.همان گونه که یکی از نویسندگان می‏گوید«اجازهء انتشار و فروش نشریاتی به زبان کردی- حتی اگر ممیزی شوند-با وضع موجود در نظام پادشاهی فاصلهء چشمگیری دارد.برخی نوشته‏ها به زبان کردی در مورد تاریخ سیاسی‏ ایران یا کردها بدون هیچ دشواری در این کشور به فروش می‏رسد».34 وانگهی در ایران کردها آزادی بیشتری برای فعالیت فرهنگی دارند. حتی سازمان‏های دولتی نشریاتی به زبان کردی و دربارهء زبان و فرهنگ‏ کردی منتشر می‏کنند.35علت آن است که به طور کلی در ایران برای‏ انتشار روزنامه‏ها و مجلات کردی یا مطالبی دربارهء کردها و تاریخیشان‏ هیچ گونه محدودیتی وجود ندارد.[...].از نظر تبعیض مذهبی،در ترکیه و عراق«برای تصدی مقامات دولتی...معمولا سنی‏ها را ترجیح می‏دهند.»36

کردها جزو جدانشدنی و مهمی از تمدن ایرانند.قومیت و زبان آنها و نیز سنت‏هایشان مانند برگزاری جشن نوروز و الگوهای فرهنگی‏ زندگی روزمره‏شان که بسیار شبیه بقیهء مردم ایران است گواه این امر است.برخوردها و درگیری‏هایی که میان حکومت و سازمان‏های کرد بروز می‏کرده عمدتا سرشت سیاسی داشته و نتیجهء اعمال تبعیض‏ قومی نبوده است.از این رو در سدهء بیستم هرگز مسئله کردهای ایران‏ جلب توجه جامعهء بین المللی را نکرده است و هرگز نیروهای‏ دولت ایران دست به قتل عام یا نسل‏کشی ایرانیان کرد نزده‏اند. در واقع از دههء 1930 به این سو بسیاری از رهبران شیعه ترک و کرد عراق که ناگزیر از دست شستن از مبارزه شده‏اند در ایران پناه‏ جسته‏اند.37

مسلما در تاریخ معاصر،دولت ایران با جدا شدن کردستان از کشور به مبارزه برخاسته است.این گونه درخواست‏ها هرگز فارغ از تناقض‏ نبوده و در گذر زمان با تغییر شرایط سیاسی دگرگون شده است. در اصل جز تهدید جدایی‏طلبی و تجزیهء ارضی هرگز ایرادی به تمنای‏ خودگردانی کردها گرفته نشده است‏[...]تمامی این واقعیت‏ها نشان‏دهندهء محدودیت‏های همکاری ایران و ترکیه در مورد مسئله‏ کردهاست.

مشکلاتی که ترکیه در مورد مسئله کردها با همسایگانش دارد به

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 32)
--------------------------------------------------------------------------------

از آنجا که ترکیّه سخت می‏کوشد خود را مدافع سیاست غرب و دوست ایالات‏ متّحده در منطقه جلوه دهد طبیعی است که ایران‏ احساس کند این کشور در واقع کارگزار خواسته‏های غرب است.

تاریخ نشان داده است که بطور کلّی ترکیّه در برابر کردها به شیوه‏ای عمل کرده که موجب بروز مشکل با کشورهای هم مرزش شده است.

ایران محدود نمی‏شود.برای نمونه در سال 1989 روزنامه‏های ترکیه‏ اعترافات یکی از فعالان حزب کارگران کردستان را منتشر ساختند که‏ گفته بود«اتحاد شوروی مغز متفکّر عملیات چریکی در جنوب شرقی‏ خاک ترکیه بود و با سوریه و حزب کارگران کردستان یک اتحاد سه‏گانه‏ تشکیل می‏داد».38بلغارستان و یونان از دیگر همسایگان ترکیه نیز از سوی برخی محافل این کشور به دلیل کمک‏رسانی ادعایی به حزب‏ مزبور مورد حمله قرار گرفته‏اند.گزارش شده بود که یک اردوگاه‏ آموزشی برای اعضای حزب کارگران کردستان در جزیرهء لاوریون‏ ( Lavrion )یونان وجود دارد.39این نمونه‏ها نشان می‏دهد که چگونه‏ مشکل داخلی ترکیه با کردهای خودپای کشورهای همسایهء این کشور را به میان می‏کشد و مناسبات طرفین را پیچیده و دشوار می‏سازد.تنها راه حل برای ترکیه،به توافق رسیدن با کردهای و دیگر نیروهای مخالف‏ داخلی،و پرهیز از کشیدن پای کشورهای منطقه به مسائل داخلی خود است.


ایران و ترکیه در آسیای مرکزی و قفقاز
فروپاشی اتحاد شوروی به این انتظار دامن زد که بازی بزرگ در آسیای مرکزی از نو تکرار شود،البته این بار میان ایران و ترکیه. منظور از«بازی بزرگ»یعنی اصطلاحی که نزدیک به 160 سال رواج‏ داشت‏40رقابت خونین روسیه و انگلستان در سدهء نوزدهم میلادی برای‏ کسب برتری در آسیای مرکزی و هند و البرز تا اورست،از دریای‏ سیاه تا خلیج بنگال،و از کوههای اورال تا گذرگاه خیبر بود.امّا آنان که‏ می‏پنداشتند شاهد تکرار این بازی خواهند بود خطا می‏کردند.ایران و ترکیه از توانایی‏های لازم برای چنین رقابتی بی‏بهره‏اند چه آنها قدرتهایی منطقه‏ای و نه جهانی‏اند.

پس از سقوط امپراطوری شوروی ترکیه به سرعت دست به‏ گسترش نفوذ خود در آسیای مرکزی و قفقاز زد.علقه‏های تاریخی و عاطفی و نیز میل به تسلط یافتن بر بازارهای جدید این مناطق انگیزه‏ بخش ترکیه بود.از زمان فروپاشی امپراطوری عثمانی برخی از روشنفکران ترکیه دیدگاهی احساسی در مورد آسیای مرکزی داشتند و نسبت به آن احساس«مالکیت»می‏کردند.نویسنده‏ای به نام‏ تکین الپ( Tekin Alp )نوشته است که چهار جلد کتاب تاریخ ترکیه و جهان که از دههء 1930 در مدارس ترکیه تدریس می‏شود حاوی‏ «ارزیابی تازه‏ای از نقش ملت ترک در پیشرفت فرهنگی بشر از دوران‏های پیش از تاریخ تا زمان ماست».موارد زیر برخی از نکاتی‏ است که در این کتاب آمده است:

«سرزمین مادری ترک‏ها آسیای مرکزی است که از...حوضهء دریاچهء بایکال تا کوههای آلتای،حوضهء ایتل،دریای مازندران، هندوکش،و قراقروم و سرزمین‏های مجاور آن را در بر می‏گیرد.آن‏ هنگام که بقیهء انسانها در درون غارها می‏زیستند و بدوی‏ترین زندگی را داشتند ترکها...شروع به مهاجرت به چین،هند،پس‏کرانه‏های آسیا آفریقای شمالی و اروپا کردند و دستاوردهای فرهنگی سرزمین مادری‏ خویش را به این نقاط منتقل ساختند.دیگر مسیرهایی که این مهاجران‏ در پیش گرفتند آنان را به کوههای اورال،دریای مازندران و از مسیر شمالی به دریای سیاه رساند».41

غرب به دلیل هراس از گسترش«بنیادگرایی اسلامی»ایران در آسیای مرکزی پشتیبان حضور ترکیه در این منطقه بود.با آغاز فروپاشی اتحاد شوروی،جمهوری اسلامی ایران نخست سیاست‏ روشنی نداشت.در ابتدا ایران می‏کوشید تنها با مسکو گفتگو کند و مستقیما به سراغ دولتهای نو استقلال نرود؛امّا آرام آرام وضع جدید را پذیرفت.با این حال،مرحلهء نخست مناسبات ایران و دولتهای‏ نو استقلال با سردرگمی آمیخته بود.دولت ایران که از زمان انقلاب‏ تمایل خود را به اتخاذ سیاستی مستقل میان شرق و غرب جار زده بود به ناگاه شرق را از صحنه خارج دید و از همین رو برای مواجهه با پیامدهای تجزیه اتحاد شوروی و ظهور جمهوریهای تازه آمادگی‏ نداشت.

در مرحلهء دوّم،دولت ایران با برادران مسلمان جمهوریهای تازه‏ اعلام همبستگی کرد.دولت ایران با وضعی روبرو شد که شناخت‏ کاملی از آن نداشت.با خیزش گرایش‏های ملت‏گرایانه،دولت ایران‏ بر یکپارچگی و وحدت اسلامی پای فشرد.در این مرحله دو کشور ترکیه و عربستان بشدت با وحدت اسلامی مورد نظر ایران مخالفت‏ می‏کردند.ترکیه که می‏کوشید با فرهنگ غیر مذهبی خود با ایران به‏ مقابله برخیزد در تلاش خود تا حدودی موفق بود ولی برای موفقیت‏ کامل نیاز داشت تا از اقتصاد نیرومند خود کمک بگیرد.ترکیه بر خلاف‏ ایران به وحدت ترکها نظر داشت و تلاش می‏کرد تا حضور ترکها را در آسیای مرکزی تقویت کند.42در این تلاش،ترکیه با ازبک‏ها که‏ آرزوی رهبری منطقه،رهبری«ترکستان بزرگ»را در سر داشتند

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 33)
--------------------------------------------------------------------------------

گر چه ترکیّه کشوری اسلامی است ولی‏ تلاش مستمّر آن کشور برای به نمایش گذاشتن‏ تصویری غرب‏گرایانه از خود،نقش منطقه‏ای آن‏ را تیره و تار ساخته است.

از زمان فروپاشی امپراطوری عثمانی،برخی‏ از روشنفکران ترکیّه دیدگاهی احساسی در مورد آسیای مرکزی داشتند و نسبت به آن احساس‏ مالکیت می‏کردند.

رو در رو قرار گرفت.

البته اندیشهء تشکیل ترکستان بزرگ از سوی‏ دیگر رهبران آسیای مرکزی مورد استفاده قرار نگرفت.بویژه‏ قزاقستان و قرقیزستان هیچ گونه تمایلی به اندیشهء پان ترکی و پان تورانی‏ نشان ندادند.تنها توفیق(گذاری)ترکیه انتخاب ابو الفضل ایلچی‏بی‏ Abulfez Elchibey از حامیان قدرتمند ترکیه به عنوان نخستین‏ رئیس جمهور آذربایجان بود.

آنکارا از سیاستی دو سویه پیروی می‏کرد:هم فرهنگ غیر مذهبی‏ خود را به کشورهای نو استقلال آسیای مرکزی عرضه می‏داشت و هم‏ نوع خاصی از جنبش اسلامی را که در آن کشور وجود داشت به آنها پیشنهاد می‏کرد.هنگام به استقلال رسیدن جمهوری‏های شوروری، کشورهای غربی ویژه ایالات متحده انتظار داشتند که«ترکیه بر نقش‏ خود به عنوان سپر محافظتی اتحاد غربی بیفزاید و از دولتهای نوپدیدی‏ که در شرق خاک آن کشور تا مرز چین سر برآورده بودند حمایت کند. این اندیشه فورا به دلیل بسیاری از ترکها و نشست و رؤیاهای‏ فراموش شده‏ای را که دربارهء اتحاد همهء ترکهای مسلمان دوردست-که‏ در انتظار گام برداشتن به سوی رونق و شکوفایی غرب بودند-وجود داشت از نو زنده کرد.از دید ایالات متحده...با متلاشی شدن قدرت‏ شوروی،ترکیه به نمایندهء قابل اعتمادی بود که می‏توانست خلأ به وجود آمده در آسیای مرکزی را پر کند».43امّا تلاش‏های ترکیه برای خارج‏ ساختن ایران از صحنهء آسیای مرکزی کافی نبود.«در این روزها ظاهرا آن رؤیا رنگ می‏بازد.این کشور 60 میلیونی که بتازگی با مشکلات اقتصادی رو بر رو شده نتوانسته است نفوذ خود را بر منطقه قوام‏ بخشد.سیاستگذاران این کشور تنها بتازگی فهمیده‏اند که جریان‏های‏ متقاطع قومی و سیاسی منطقه‏ای تا چه حد می‏تواند دشواری‏آفرین‏ باشد».44

در عین حال ترکیه و غرب در مورد خطر نفوذ بنیادگرایی مذهبی‏ ایران در آسیای مرکزی مبالغه می‏کردند.«هراس از گسترش‏ بنیادگرایی ایران در سراسر منطقه اغراق‏آمیز جلوه داده شده است، گر چه هزاران مسجد ساخته و نوگشایی شده که برخی با کمک ایران‏ بوده است.پس از دهه‏ها محرومیت اجباری از ارزشهای مذهبی،جان‏ گرفتن دوبارهء علاقمندی به اسلام امر غیر مترقبه‏ای نیست.هر چند بیشتر این علاقه ریشه در داخل دارد ولی هم ترکیه و هم عربستان در ترویج اسلام نقش دارند.روزنامه ترک‏زبان زمان به مدارس مذهبی‏ کمک مالی می‏کند و سعودی‏ها نیز ضمن توزیع بیش از دو میلیون‏ نسخه قرآن برای ساخت مساجد تازه پول خرج می‏کنند».45

عربستان،دیگر رقیب ایران در آسیای مرکزی است.این کشور با تکیه بر منابع پولی عظیم خود و نیز این واقعیت که اکثر مردم آسیای‏ مرکزی سنی مذهبند موقعیت به وجود آمده را مغتنم شمرد.امّا این‏ کشور باید در جمهوری آذربایجان احتیاط پیشه می‏کرد نه تنها از آن رو که مذهب شیعه در آن کشور نیرومند است بلکه به آن دلیل که دیگر کشورهای منطقهء قفقاز مانند ارمنستان و گرجستان با ایران روابط خوبی داشتند.

سومین مرحلهء توسعهء روابط ایران با جمهوریهای آسیای مرکزی با رویکرد واقع بینانه‏تری که بر درک پیچیدگی‏های منطقه پایه می‏گرفت‏ مشخص می‏شد[...]،در نتیجه ایران تصمیم گرفت به گرایش‏های‏ مختلف رایج در آسیای مرکزی توجه بیشتری نماید.به رغم‏ زمینه‏های مشترک بسیاری که با ایران وجود دارد از جمله عامل‏ همدینی،این مناطق براستی بسیار متفاوت بودند و تهران گزیری جز عنایت به این امر نداشت.

در حال حاضر هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران برقراری و تحکیم پیوندهای اقتصادی با آسیای مرکزی است.هدف از دیدار سال‏ 1993 رئیس جمهور ایران از منطقه نه تبلیغ الگوی اسلامی یا زمینه‏چینی برای برتری یافتن اسلام ایرانی در تصمیم‏گیریها بلکه‏ تقویت مناسبات عمومی بود.روابط اقتصادی بویژه به دلیل وجود مرزهای مشترک میان ایران و تعدادی از این کشورها می‏تواند موقع‏ ایران را نسبت به ترکیه تقویت کند.امّا دشواری اصلی فراروی ایران‏ مشکلات اقتصادی است که مانند ترکیه برآورده ساختن نیازهای‏ جمهوریهای آسیای مرکزی را برای آن دشوار می‏سازد.

با به اجرا درآمدن معاهدهء انتقال گاز طبیعی با ترکمنستان که‏ بر اساس آن باید گاز این کشور با عبور از خاک ایران و ترکیه به اروپا برسد ایران و ترکیه انگیزهء بالقوه‏ای برای بسط زمینه‏ای مشترک جهت‏ همکاریهای آتی خواهند داشت.از دید ایران،ترکمنستان به دلیل‏ هم مرز بودن با آن کشور و ثبات داخلی و چشم‏اندازهای اقتصادیش که‏ به هر دو کشور فرصتهایی برای تقویت مناسبات خویش می‏دهد اهمیّت خاصی در میان کشورهای آسیای مرکزی دارد.یک سوّم گاز صادر شده از ترکمنستان راهی ایران و نیم آن از طریق ترکیه تحویل‏ اروپا می‏شود.باقیمانده را خود ترکیه برای مصارف داخلیش بر خواهد

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 34)
--------------------------------------------------------------------------------

ایران این توانایی را دارد که بدون تکیه کردن‏ به ترکیّه،و با استفاده از بنادر خود در خلیج فارس و اقیانوس هند آسیای مرکزی را به بازارهای جهانی‏ مرتبط سازد.استفاده از این بنادر نه تنها از نظر اقتصادی عملی است بلکه می‏تواند به حلّ و فصل‏ مسالمت‏آمیز اختلافات موجود در خلیج فارس‏ کمک کند.

سقوط ایلچی‏بی نشان داد که ترکیّه‏ نمی‏تواند برای تأمین حضور دائمی خود در جمهوری آذربایجان به ایدئولوژی پان‏ترکیسم‏ تکیه کند.

داشت.از قرار معلوم ترکمنستان قادر خواهد بود مازاد گاز طبیعی‏ خود را به دیگر کشورهای آسیای مرکزی و حتی قفقاز بفروشد.46

در همین حال،یادآوری این نکته حائز اهمیّت است که ایران این‏ توانایی را که بدون تکیه کردن به ترکیه،آسیای مرکزی را به بازارهای جهانی مرتبط سازد.از بنادر واقع در خلیج فارس و اقیانوس‏ هند می‏توان به عنوان نقاط پیوند کشورهای آسیای مرکزی بهره‏ جست.استفاده از این بنادر نه تنها از نظر اقتصادی عملی است بلکه‏ می‏تواند به حل و فصل مسالمت‏آمیز اختلافات موجود در خلیج فارس‏ هم کمک کند.اگر غرب با این مسیرهای اضافی موافقت کند بسیاری‏ از کشورهای منطقه چشم انتظار بهره بردن از چنین تحولی هستند. اجرای چنین طرح‏هایی نه تنها به کشورهایی چون چین یا افغانستان‏ کمک خواهد کرد بلکه همهء دولتهای حاشیه خلیج فارس می‏توانند از امکانات اقتصادی تازه‏ای غیر از تولید نفت بهره‏مند شوند.نظام بانکی‏ توسعه یافتهء دولتهای حاشیهء خلیج فارس یکی از منابع تأمین سرمایهء لازم برای اجرای این طرح‏ها و دیگر فعالیتهای اقتصادی در منطقه‏ است.

تنها جایی که ترکیه و ایران عملا در تضاد با یکدیگر قرار گرفته‏اند جمهوری آذربایجان است.گر چه ترکیه و جمهوری آذربایجان مرز مشترکی با هم ندارند ولی نزدیکی جغرافیایی و مشابهت زبان آنها به همراه دشمنی تاریخی میان ترکیه و جمهوری ارمنستان از یک سو،و خصومت جاری میان جمهوری‏های آذربایجان و ارمنستان از دیگر سو سبب ایجاد نوعی همنوایی و همبستگی کاذب میان ترکیه و آذربایجان‏ شد.امّا این وضع چندان نپایید.با سقوط ایلچی‏بی رئیس جمهور سابق‏ آذربایجان که از هواداران ترکیه بود و به صورت نماد سیاست نادرست‏ ترکیه در آذربایجان در آمده بود امکان بازگشت روسیه برای اعمال‏ سلطه بر بازیهای سیاسی درونی این جمهوری فراهم شد.شکست‏ ترکیه نشان داد که این کشور برای تأمین حضور دائمی خود در جمهوری آذربایجان نمی‏تواند به ایدئولوژی پان‏ترکیسم تکیه کند.

هم روسیه و هم غرب دربارهء نقش و توانایی‏های ترکیه در جمهوری آذربایجان تردید دارند.وقتی ژنرال گورس رئیس ستاد مشترک ارتش ترکیه اعلام کرد آنکارا قصد مشارکت در نیروهای‏ صلح‏ساز کنفرانس امنیت و همکاری اروپا در ناگورنو قره‏باغ را دارد سخنگوی وزارت خارجهء روسیه بلافاصله پاسخ داد که شرایط مشارکت ترکیه در این نیروها شرایط«پیچیده‏ای»است.بر این اساس‏ حضور نظامی ترکیه باید به تأیید جمهوری ارمنستان و نیروهای‏ جدایی‏طلب ناگورنو قره‏باغ هم برسد.47مدتها پیش از این رویداد، کشورهای غربی نیز ناخشنودی خود را از دستاوردهای ترکیه در منطقهء قفقاز ابراز داشته بودند.یکی از دیپلمات‏های غربی گفته بود: «سالها پیش می‏شد ترکیه را حامی آسیای مرکزی خوانده ولی امروزه‏ اوضاع فرق کرده است.اگر ترکیه نتواند در جمهوری آذربایجان نقش‏ یک بازیگر اصلی را بازی کند در کجا خواهد توانست؟»48

ترکیه برای کسب نفوذ در جمهوری آذربایجان و جلوگیری از توسعهء مناسبات میان تهران و باکو،روی ایلچی‏بی رئیس‏جمهور سابق‏ آذربایجان خیلی سرمایه‏گذاری کرد.ایلچی‏بی مبلّغ پان‏ترکیسم، وحدت با ترکیه،و سرانجام یکپارچه شدن دو آذربایجان-یعنی‏ جمهوری آذربایجان و استان آذربایجان در ایران-بود.همین گونه‏ سیاست‏ها در طول جنگ جهانی دوّم منجر به بروز برخورد میان ایران‏ و روسیه شده بود.در آن زمان کمونیست‏های آذری پیگیر سیاست‏ جدایی استان آذربایجان از ایران با کمک ارتش سرخ بودند.گذشته از قدرتهای غربی و دولت ایران،خود آذربایجانی‏ها با قدرت در برابر تلاش‏های شوروی ایستادند،و به قدرت رسیدن کمونیست‏ها و جدایی‏ این استان از خاک ایران را محکوم کردند.از آن زمان به این سو ایرانیان‏ آذری خیلی بیش از گذشته در ساختار ملی ایران ادغام شده‏اند. مشارکت فزایندهء ایرانیان آذری در اقتصاد کشور و ادارات دولتی حتی‏ تصور جدایی‏طلبی را دشوار می‏سازد.49از این رو،شعارهای‏ جدایی‏خواهی جذابیتی برای ایرانیان آذری ندارد[...].

تلاش‏های ترکیه برای سرکار نگه داشتن ایلچی‏بی نه تنها به‏ شکست انجامید بلکه دشمنی روسیه را نیز که از جمله به نفت‏ آذربایجان چشم داشت برانگیخت.بر اساس نوشته‏های روزنامه‏های‏ غرب«مقامات دولتی و دیپلمات‏ها بر این گمانند که احتمال دارد میان‏ ترکیه و روسیه بر سر نفت اختلافاتی بروز کند.»50با سقوط دست‏نشاندهء ترکیه در باکو،«از نفوذ ترکیه در چشم کشورهای خاوری‏ آذربایجان هم کاسته شد».51

تغییر رهبری و بازگشت کمونیست‏های قدیمی،به ایران فرصت

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 35)
--------------------------------------------------------------------------------

اندیشهء تشکیل ترکستان بزرگ از سوی رهبران‏ آسیای مرکزی مورد استقبال قرار نگرفت.بویژه‏ قزاقستان و قرقیزستان هیچ گونه تمایلی به اندیشهء پان‏ترکی و پان‏تورانی نشان ندادند.

روابط اقتصادی ایران با کشورهای آسیای‏ مرکزی بویژه به دلیل وجود مرزهای مشترک میان‏ ایران و تعدادی از این کشورها می‏تواند موقع ایران را نسبت به ترکیّه تقویت کند.

بهتری برای پیشرفت در جمهوری آذربایجان داد.حیدر علی‏اف‏ کمونیست کهنه‏کاری که پس از ایلچی‏بی به ریاست جمهوری‏ آذربایجان رسید از شعارهای ضد روسی و ضد ایرانی رهبران قبلی این‏ کشور فاصله گرفت.تهران حتی پیش از به قدرت رسیدن علی‏اف، سوداهای او را پذیرفت و برای حمایت از وی اعلام آمادگی کرد.پس‏ از آن،رهبران دو کشور با یکدیگر دیدار کردند و تمایل خود را برای‏ تقویت مناسبات فیما بین اعلام نمودند.در جریان دیدار علی‏اف از تهران در تابستان 1994 مذاکراتی در مورد لغو مقررات رویداد؛ احداث لوله‏های گاز ایران به نخجوان،همکاری در زمینه‏های‏ حمل و نقل،کشاورزی،کشتیرانی و نفت صورت گرفت.52این، چارچوب گسترده‏ای برای همکاریهای بعدی و سکوی مهمی برای‏ بازگشت به جمهوری آذربایجان در اختیار ایران قرار می‏دهد. همکاریهای شامل مسائل دریای خزر نیز می‏شود.ایران پیشنهاد کرده‏ است سازمان جدیدی از کشورهای ساحلی این دریا تشکیل گردد. وزیر خارجهء آذربایجان حسن حسن‏اف اعلام کرده است که به ایران‏ همچون پل روابط کشورش با خلیج فارس می‏نگرد.53این نشانهء آشکاری از تغییر موضعگیری آذربایجان از زمان سقوط ایلچی‏بی‏ است.

در همین حال،جمهوری اسلامی ایران از بهبود فزایندهء مناسبات‏ جمهوری آذربایجان و غرب نگران است.در ژوئیه 1994 یک هیئت‏ نظامی آمریکایی از این جمهوری دیدار کرد تا بر اجرای معاهدهء اروپا دربارهء نیروهای متعارف و بر چیدن نیروهای غیر هسته‏ای نظارت‏ نماید.علی‏اف رئیس‏جمهور آذربایجان این فرصت را مغتنم شمرد و اعلام کرد که کشورش خواهان بهبود مناسبات با ایالات متحده در زمینه‏هایی چند از جمله همکاریهای نظامی است.54در ژوئن همان‏ سال مجلهء القدس که در مسکو منتشر می‏شود از تلاش ایران برای‏ همکاری با روسیه جهت جلوگیری از حضور آمریکا در منطقه‏ گزارش داد.55با توجه به تلاشهای پیشین ترکیه جای شگفتی نیست‏ که نه تنها ایران بلکه روسیه و آمریکا هم با بدبینی به حضور ترکیه در منطقه می‏نگرند.در نتیجه احتمال می‏رود که کشورهای غربی هر چه‏ بیشتر درصدد برقراری تماس با دولتهای منطقهء قفقاز مستقل از ترکیه‏ بر آیند.

موقع جغرافیایی جمهوری ارمنستان و ایران مانعی فیزیکی بر سر راه ورود ترکیه به قفقاز و آسیای مرکزی است.از این رو،ترکیه به‏ روابط حسن همجواری با ایران بیش از هر کشور دیگر منطقه نیاز دارد.در همین حال،همهء این رویدادها نشان از وجود منافع متضاد دیگری هم دارد.هم ترکیه و هم ایران برای آنکه بتوانند نقشی در منطقه بازی کنند باید در پی تشکیل اتحادهای مختلف با دیگر بازیگران و طرف‏های منطقه‏ای باشند.به دیگر سخن،وضع حاضر نشان می‏دهد که سیاستهای آشکارا سودازده شانسی برای موفقیت‏ ندارد.بطور کلی،با توجه به منافع متضاد دو کشور می‏توان گفت که از دیدگاه تاریخی،ایران در منطقه از جایگاه بهتری نسبت به ترکیه‏ برخوردار است.جمهوری ارمنستان براحتی نقش مسلط ترکیه را نخواهد پذیرفت ولی اگر غرب حمایت کند هیچ گونه مخالفتی با تلاشهای میانجی‏گرانهء ایران نخواهد داشت.56گر چه ایران برای احراز نقش میانجی ارمنستان و آذربایجان در منازعهء ناگورنو قره‏باغ‏ تلاش‏های چشمگیری به عمل آورده است ولی ترکیه و دیگر دولتهای‏ غربی تمایلی به پذیرفتن نقش ایران در این قضیه ندارند.روسیه هم از همین سیاست پیروی می‏کند.57


نتیجه‏گیری
به گفتهء شیخ عطار از دیپلماتهای ایرانی،تحلیل رسمی ایران دربارهء نقش و جایگاه ترکیه در آسیای مرکزی و قفقاز را می‏توان چنین‏ خلاصه کرد:

مدل حکومتی ترکیه با سیاست عرفی‏گرایی آن،در پی جدایی‏ دین و دولت است.

مدل ترکیه با ایدئولوژی اسلامی در تضاد است و تنها به کار آن‏ دسته از حکام منطقه می‏آید که از دین هراسناکند.

کشورهای عضو ناتو،بویژه ایالات متحده بطور کلی پشتیبان‏ تلاش‏های ترکیه برای رخنه‏کردن به آسیای مرکزی و منطقه قفقازند.

مادام که ترکیه در جهت جلوگیری از نفوذ فکری و سیاسی ایران‏ در منطقه عمل کند،غرب،روسیه و حکام جمهوریهای جدید از ایدئولوژی پان‏تورانیسم حمایت خواهند کرد.

تلاش‏های ترکیه برای کسب موفقیت بیشتر در منطقه شامل‏ چاپ و انتشار تبلیغات مذهبی و آموزش طلاب دینی هم می‏شود که‏ سرانجام موجب تقویت گرایشها و جنبشهای اسلامی خواهد شد و این‏ مغایر نیات واقعی دولت ترکیه است.


اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 36)
--------------------------------------------------------------------------------

ایران و ترکیّه دو کشور با اهمیّتی هستند که‏ با همهء اختلافاتشان توانسته‏اند ارادهء خود را برای‏ همزیستی مسالمت‏آمیز در سدهء بیستم به نمایش‏ گذارند و اگر سیاستهای بیش از حد سودایی‏ پرهیز کنند مجال کافی برای همزیستی‏ مسالمت‏آمیز در آینده خواهند داشت.

ترکیّه به دلیل توجّه به منافع کوتاه مدّت و محاسبات کوته‏اندیشانه در طول جنگ عراق با ایران نتوانست نقش میانجی میان دو کشور را بازی کند.

راهبرد ضد ارمنی ترکیه سرانجام به رویارویی ترکیه با غرب‏ خواهد کشید.

نداشتن مرز مشترک با کشورهای آسیای مرکزی به همراه‏ دشواریهای اقتصادی مانع از آن خواهد شد که ترکیه بتواند بدون‏ حمایت مالی کشورهای غربی سرمایه‏گذاریهای چشمگیری در این‏ منطقه نماید.

ترکیه به دلیل عدم موفقیت در زمینه‏های اقتصادی به فعالیتهای‏ فرهنگی خود(مانند گسترش شبکه‏های تلویزیونی،انتشار کتاب و مطبوعات)و تبلیغ پان‏تورانیسم افزوده است.58


زمینه‏های همکاری
با وجود تنش‏های مطرح میان ایران و ترکیه،همکاری دو کشور همچنان ادامه دارد و حتی در برخی زمینه‏ها رو به بهبود است.نفس این‏ واقعیت که ایران و ترکیه همسایه و با مشکلات مشترکی رو در رویند آنها را به جای برخورد به همکاری وا می‏دارد.در هر دو کشور نیروهایی جویایی همکاری هستند که در برابر نیروهای خواهان‏ رویاروی ایستاده‏اند.می‏توان زمینه‏های همکاری دو کشور را به دو بخش همکاریهای منطقه‏ای و توافقات دو جانبه تقسیم کرد.

از لحاظ قالبهای نهادین همکاری در سطح منطقه،مهم‏ترین سازمان‏ اکو یا سازمان همکاری اقتصادی است.این سازمان که در سال 1985 به همت ایران،پاکستان و ترکیه تشکیل شد در واقع ادامهء آرسی‏دی یا سازمان همکاری منطقه‏ای برای توسعه است که با عضویت همین سه‏ کشور در سال 1964 تشکیل شده بود.59از زمان فروپاشی اتحاد شوروی،اکو بر دامنهء اعضای خود افزوده و تعدادی از دیگر کشورها از جمله افغانستان،آذربایجان،قزاقستان،قرقیزستان،تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان را به عضویت در این سازمان ترغیب کرده‏ است.

نقش اکو تسهیل همکاری در میان دولت‏های عضو و هماهنگ‏ ساختن فعالیتهای منطقه‏ای آنها با هدف جلوگیری از بروز رقابت‏های‏ غیر لازم است.امّا مدتها زمان خواهد برد تا این سازمان به ساختار جامع‏ و فراگیری دست یابد.نه تنها وجود دیگر قالبهای سازمانی برای‏ همکاری مانند جرگهء کشورهای مستقل مشترک المنافع،منطقهء همکاری اقتصادی دریای سیاه،60و سازمان همکاری کشورهای‏ حاشیهء دریای مازندران سبب بروز برخی از ابهامات و سردرگمی‏ها می‏شود بلکه متفاوت بودن سطح توسعه و تجربیات خود دولتهای‏ عضو اکو نیز احتمالا مانع تحقق اهداف اعلام شده توسط این سازمان‏ خواهد شد.در واقع ممکن است اکو صرفا چارچوبی برای حد اقل‏ همکاری در سطح منطقه باشد.با توجه به نبود سابقهء همکاری‏ منطقه‏ای در میان بیشتر دولتهای عضو اکو تشکیل سازمان‏های‏ منطقه‏ای و دستجمعی قوی و مؤثر بسیار دشوار خواهد بود.بیشتر دولتهای عضو دست‏کم عضو پیوستهء دیگر ساختارهای همسایهء اکو هستند.امّا با وجود همهء این واقعیت‏ها اکو می‏تواند چارچوبی برای‏ انواع مشخصی از اقدام دستجمعی در اختیار اعضا قرار دهد.البته‏ تحقق چنین چیزی در گرو آن است که اعضای مؤسس این سازمان‏ یعنی ایران،پاکستان و ترکیه تلاش‏ها و منافع خویش را هماهنگ‏ سازند و از نقشه‏های جداگانهء خویش دست بشویند.

بین ایران،ترکیه و سوریه نیز برای بحث دربارهء منافع مشترک‏ موجود مشورتهای منظمی صورت می‏گیرد.ششمین نوبت از این‏ دیدارها که در دمشق برگزار شد به بحث دربارهء وضع شمال عراق‏ از جمله جنبش کردها و حفاظت از تمامیت ارضی عراق اختصاص‏ داشت.61

تاریخچهء همکاری دو جانبه میان ترکیه و ایران به دههء 1930 باز می‏گردد و در حال حاضر نقشه‏ها و طرح‏های بیشتری هم برای‏ تقویت مناسبات دو کشور وجود دارد.طرح انتقال گاز ایران به اروپا از طریق خاک ترکیه در چشم آنکارا کاملا جذابیت دارد.62از این گذشته، سهم قطعی ترکیه در طرح انتقال گاز ترکمنستان به اروپا می‏تواند همکاری آنها را در آسیای مرکزی سهل‏تر سازد.63شرکتهای ترک‏ شدیدا به مشارکت در عملی ساختن این گونه طرح‏ها ابراز علاقه‏ کرده‏اند.به همین ترتیب می‏توان با آینده‏نگری به تشکیل یک منطقه‏ آزاد تجاری در شهر ماکو در نزدیکی مرزهای ترکیه،ارمنستان و نخجوان به عنوان یکی از طرح‏های دستجمعی ممکن که به همهء کشورهای ذیربط سود خواهد رساند اشاره کرد.64

همچنین ایران و ترکیه پروتکلی برای همکاری‏های امنیتی و اعمال کنترل بر مرزهای مشترک خویش امضا کرده‏اند.در این پروتکل

اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 37)
--------------------------------------------------------------------------------

که در ژوئن 1994 به امضا رسید هر یک از دو کشور پذیرفت که اجازه‏ ندهد دشمنان کشور دیگر از خاکش استفاده کنند.65به دیگر سخن، ترکیه به تبعیدیان ایرانی اجازه نخواهد داد تا در درون مرزهایش دست‏ به فعالیت سیاسی بر ضد جمهوری اسلامی ایران بزنند و ایران نیز مانع‏ خواهد شد که حزب کارگران کردستان ترکیه از خاک ایران برای حمله‏ به ترکیه استفاده کند.

در ژوئیه 1994 در جریان دیدار دمیرل رئیس‏جمهور ترکیه از ایران موضوعات زیر در قالب یک طرح جامع مورد مذاکره قرار گرفت: حمل کالا از ایران به اروپا از طریق خاک ترکیه و از ترکیه به کشورهای‏ آسیایی و خلیج فارس؛متصل ساختن خطوط آهن دو کشور؛احداث‏ جاده‏ها؛تقویت اکو؛انتقال گاز ترکمنستان از ایران به ترکیه؛و همکاریهای امنیتی.66جالب توجه آنکه هیچ توافق قابل ذکری دربارهء موضوعات فرهنگی حتی مورد بحث هم قرار نگرفت.دمیرل با تأکید بر تفاوت رویکردهای دو کشور در قبال مسائل فرهنگی یادآور شد که‏ چون 98 درصد ترکها مسلمانند خطاست که نتایج جدیدترین انتخابات‏ این کشور را به عنوان پیروزی مسلمانان تعبیر کنیم چرا که دولت‏ غیر مذهبی ترکیه با دین سرستیز ندارد بلکه تنها با استفادهء سیاسی از دین مخالف است.67

ایران و ترکیه دو کشور با اهمیتی هستند که با همهء اختلافاتشان‏ توانسته‏اند ارادهء خود را برای همزیستی مسالمت‏آمیز در سدهء بیستم‏ به اثبات رسانند.توانایی این دو کشور برای ادامه دادن به روابط حسن همجواری بستگی به دو عامل دارد:چگونگی تفسیر آنها از رویدادهای منطقه و بقیهء دنیا،و شخصیت‏هایی که در هر کشور بر سر کارند.هر دو کشور اگر از سیاستهای بیش از حد سودایی پیروی‏ نکنند مجال کافی برای همزیستی مسالمت‏آمیز خواهند داشت.


یادداشت‏ها
(1).عبد الرضا هوشنگ مهدوی،تاریخ روابط خارجی ایران(تهران، امیرکبیر،1364)،صص 5-394.

(2).همان.

(3).در همان سال ایران و ترکیه چندین معاهده منعقد ساختند.ر.ک.اسناد معاهدات دو جانبهء ایران با سایر دول(تهران:وزارت امور خارجه،1371)، صص 99-45.

(4).همان،جلد دوّم،صص 149-127؛کیهان،1/5/1373،ص 6؛و استانفورد شاو و ایزل کورال شاو،تاریخ امپراطوری عثمانی و ترکیهء نوین‏ 1975-1808،ترجمه م.رمضان‏زاده(مشهد:انتشارات آستان قدس، 1370)،جلد دوّم،صص 2-711.

(5).بر پایهء خاطرات شفاهی دکتر محمد امین ریاحی وابستهء فرهنگی وقت‏ ایران در ترکیه که در سال 1369 در تهران بازگو شده است.

(6).دربارهء سرشت ملی‏گرایی ترک اختلاف نظر هست.نویسندگان کتاب‏ تاریخ امپراطوری عثمانی و ترکیهء نوین معتقدند که ملت‏گرایی ترک سعی در ترویج احساس وحدت و همبستگی در میان مردم داشته هر چند که در دهه‏های 1920 و 1930 آکنده از افراطگرایی بوده است.در همین حال‏ نویسندگان مزبور اذعان دارند که هدف از تأسیس انجمن تاریخ ترکیه‏ مطرح ساختن این ادعا بوده است که ترکها نخستین انسانهای«متمدن»و زبان ترکی نخستین زبان پدید آمده بر روی زمین بوده است.ر.ک.شاو و شاو،پیشین،ص 623.انجمن آرین آتاتورک را پدر همهء ترکهای جهان و نه‏ تنها ترکهای ترکیه می‏خواند.ر.ک.به:

vasi(Istanbul,1953). Engin Arin,Atatu?rk ve Moskofluk-Tu?rkler Sa-

به نقل از عنایت الله رضا،«ترکان،پان‏تورکیسم و پان‏تورانیسم»،اطلاعات‏ سیاسی-اقتصادی،ش 58-57،صص 17-6.

(7).در آغاز،رهبران انقلاب ایران به دیدهء بی‏اعتمادی به ترکیه‏ می‏نگریستند.نهایتا جنگ عراق با ایران رهبران ایران را به تجدید پیوندهای خود با آنکارا وا داشت.

(8).کیهان،19/11/1372،ص 3.

(9).ر.ک.سلسله گزارشهای روزنامه کیهان دربارهء ترکیه،غرب و اسلام‏خواهی در شمارهء 11/11/1372،ص 12.

(10).یکی از نشریات اسلامی ترکیه زمان است.نخستین شمارهء این نشریه‏ در نوامبر 1986 با شمارگان ده هزار نسخه در آنکارا منتشر شد.بر پایهء اعلام نشریهء Middle East زمان 125 هزار نسخه فروش دارد.کیهان‏ 11/11/1372،ص 12.برخی بر این باورند که این نوع فعالیت‏ها از حمایت‏های سیاسی و مالی دولت ترکیه برخوردار است.

(11).هر چند در دوران حکمرانی خود مصطفی کمال،پان‏تورکیسم‏ سیاسی از سوی دولت ترکیه تحمل نمی‏شد ولی این اندیشه در محافل‏ فرهنگی و علمی زنده مان و در طول جنگ جهانی دوّم تسلط پیدا کرد. مذاکرات میان مقامات آلمانی و ترک در سالهای 44-1941 نشان می‏داد که‏ شخصیت‏های مهم ترک سعی در جلب حمایت آلمانها دارند.ترکیه‏ علاقه‏مند بود دولتی تشکیل دهد که همهء«ترکها»ی آذربایجان،ترکستان، ترکمنستان و ولگا را در بر گیرد.در طول این گفتگوها از آذربایجان ایران‏ هم سخن به میان آمد.ظاهرا آلمانی‏ها مایل بودند از تجربهء ترکیه در نواحی‏ اشغال شده بهره‏گیری کنند.

George Allen and Unwin,1975),pp.171-6. Charles W.Hostler,Turkism and the Soviets(London:

به نقل از ک.بیات«پان‏ترکیسم و ریشه‏های تاریخی آن»،نگاه نو(تهران‏ 1370)،ش 4،ص 71.

دمیرل در گفتگو با رادیو بی‏بی‏سی در 12 ژوئیه 1992 یادآور شد که ترکیه‏ از آغاز هم امپراطوری بوده است.

در گذشته برخی از نشریات مرزهای مطلوب جهان ترک و ملت‏ ترک را ترسیم کرده‏اند.برای نمونه نگاه کنید به نقشه پان‏ترکی که از مدیترانه تا آسیای مرکزی را در بر می‏گیرد و بر روی جلد شمارهء 11(ژوئیه‏ 1941)نشریهء ادواری ozkurt (گرگ خاکستری)چاپ شده است. شعار این نشریه این بود«نژاد ترک برترین نژادهاست».این نقشه در اثر زیر به چاپ رسیده است:


اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 38)
--------------------------------------------------------------------------------

manian Popular Movement,Beirut,1992,p.57. Pa?n-Turkism and the Question of Azerbaijan,Ar-

همچنین نگاه کنید به نقشه‏ای که از قرار معلوم نخستین بار توسط کنفدراسیون اروپایی روشنفکران ترک با عنوان«ترکیه در سده بیست و یکم» منتشر شده است و شامل باکو،تبریز،موصل و کرکوک می‏باشد.این نقشه‏ در مأخذ زیر مجددا به چاپ رسیده است.

Elefterotypia(Athens),July 31,1992.

(12).تکین الپ در مقاله‏ای با عنوان«احیای تاریخ ترکیه»تفسیر مشروحی‏ از اندیشه‏هایی به دست می‏دهد که محققان ترک در تأیید این نظریه که ترکها تمدن را برای بشریت به ارمغان آورده‏اند مطرح ساخته‏اند.

ر.ک.


(14).پیش از انقلاب اسلامی شماری از ایرانیان تبعیدی برای آموزش‏ نظامی به اردوگاه‏های فلسطینی می‏رفتند.در سال 1979 جوانان مسلمان‏ ایران به تقلید از جنگجویان فلسطینی چفیه بر گردن می‏انداختند.

(15).ژنرال واترز معاون فرمانده کل نیروهای ناتو در یک کنفرانس‏ مطبوعاتی که در مسکو برگزار شد به خبرنگاران گفت که باید امنیت‏ حضور ناتو در آسیای مرکزی را با مبارزه با بنیادگرایی و مقاومت در برابر نفوذ خزنده ایران در آن منطقه تأمین کرد.کیهان 7/12/1372.

(16).

(17).ترکیه هم عضو شورای اروپا و ناتو است و هم می‏کوشد تا به عضویت‏ کامل اتحادیهء اروپا در آید.

(18).ژنرال دوگان گورس،«سیاست دفاعی ترکیه:نقش نیروهای مسلح،و استراتژی،مفاهیم،و توانایی‏ها»،مجلهء سیاست دفاعی،زمستان 1372، صص 146-131.

(19).همان.

(20).کیهان،12/11/1372،ص 19.

(21).همان و کیهان،16/11/1372،ص 3.

(22).کیهان،21/7/1371،ص 7.

(23).کیهان،19/12/1372،ص 20.

(24).کیهان،29/10/1372،ص 16.

(25).کیهان،11/11/1372،ص 12.

(26).کیهان،17/11/1372،ص 14.

(27).کیهان 3/12/1372،ص 7.

(28).


(35).یکی از سازمان‏های دولتی ایران یک فرهنگ مهم و گرانقیمت زبان‏ کردی منتشر ساخته است.ر.ک.هژار،فرهنگ کردی به پارسی(تهران: انتشارات سروش،1370).

(36). MC Dowall.op.cit.,p.79.

(37). Entessar,op.cit.,chs 2,3 and 4,pp.11-112.

(38). Ibid,p.100.

(39). Ibid.

(40).این اصطلاح را نخستین بار کانولی یکی از کارگزاران انگلیس در هند به کار برد.

the Caucasus in World Affairs,Decsmber 1,1992,p.1. G.L.Bondarevesky,"Lest We Forget",Central Asia and

(41). Alp.op.cit.,pp.215-218.

(42).تورگوت اوزال رئیس‏جمهور پیشین ترکیه پیش از مرگ در 17 آوریل‏ 1993«به همراه هیئت بزرگی از تجار ترک دیداری طولانی از جمهوری‏ آذربایجان و جمهوریهای ترک‏زبان آسیای مرکزی به عمل آورد.گر چه‏ وی منکر وجود سوداهای استیلاطلبی در این دیدار بود ولی در پی آن ژنرال‏ گورس رئیس ستاد مشترک ارتش ترکیه نیز در ماه مارس دیدار مشابهی از این جمهوری‏ها به عمل آورد که نشانهء درجهء علاقمندی ترکیه به آسیای‏ مرکزی است».در این دیدار کرارا بر وجود پیوندهای فرهنگی و اقتصادی‏ تأکید شد.


تحولات سال 1995 تکمیل این طرح را بسیار بعید ساخت.

(47).کیهان،23/4/1373،ص 16.

(48). Cowell,op.cit.

(49).آثار بسیاری در این زمینه وجود دارد که می‏توان بدانها رجوع کرد. بررسی نخبگان ایرانی نشان‏دهندهء سهم چشمگیر ایرانیان آذری در ساختار قدرت کشور است.ر.ک.زهرا شادچی،نخبگان سیاسی ایران(تهران: نشر سخن،1372).

(50). Cowell,op.cit.

(51). Ibid.


اطلاعات سیاسی - اقتصادی » شماره 133 (صفحه 39)
--------------------------------------------------------------------------------

(52).کیهان 8/7/1373،ص 3

(53).کیهان 7/1/1373،ص 3

(54).کیهان 30/4/1373،ص 18.

(55).کیهان 31/3/1373،ص 7.

(56).به گفته لئون پتروسیان هر چند افکار عمومی ایران به طور کلی‏ طرفدار جمهوری آذربایجان است ولی دولت ایران مصمم است برای‏ حصول صلح در قضیهء ناگورنو قره‏داغ نقشی سازنده ایفا کند.

(57).به نوشتهء روزنامهء اطلاعات،بیل کلینتون رئیس‏جمهور ایالات متحده با خواست‏های ارمنستان و نیز با حضور نیروهای روسیه در منطقه موافقت‏ دارد.ضمیمهء اطلاعات،29/5/1373،ص 1.

(58).الف.شیخ عطار،ریشه‏های رفتار سیاسی در آسیای مرکزی و قفقاز (تهران،انتشارات وزارت خارجه،1371)،صص 64-61.

(59).سروش عرفانی«ایران،اکو و آسیای مرکزی»،فصلنامهء بررسی‏های‏ آسیای مرکزی و قفقاز،جلد 2(بهار 1373)،صص 344-343.

(60).اندیشهء تشکیل این سازمان را تورگوت اوزال رئیس‏جمهور فقید ترکیه‏ در سال 1989 مطرح ساخت.این منطقهء اقتصادی در ابتدا شامل‏

بلغارستان،رومانی،اتحاد جماهیر شوروی و ترکیه بود ولی در نشست سال‏ 1992 این سازمان ترکیه،روسیه،یونان،جمهوری آذربایجان،ارمنستان، آلبانی،بلغارستان،رومانی،اوکراین،گرجستان و ملداوی شرکت داشتند که خود نشان می‏داد این سازمان محدود به کشورهای همجوار دریای سیاه‏ نیست و اعضایی از اکو نیز در آن حضور دارند.فصلنامهء بررسی‏های‏ آسیای میانه و قفقاز،پیشین،صص 378-377.

(61).همان..

(62).کیهان 5/11/1372،ص 3.

(63).ناظرانی از ترکیه،روسیه و قزاقستان به کمیتهء مشترک ایران و ترکمنستان که برای عملی ساختن این طرح تشکیل شده بود پیوستند. ریاست این کمیته را رئیس‏جمهور ترکمنستان صفر مرادنیازوف و وزرای‏ انرژی دو کشور بر عهده دارند.کیهان،31/5/1373.

(64).کیهان 30/5/1373،ص 3.

(65).کیهان 25/3/1373،ص 3

(66).کیهان 4/5/1373،ص 3.

(67).همان.